Ảnh và thơ của tác giả Trần Đàm
LÊ XUÂN GIANG
Tác giả Trần Đàm trước hết là một Nghệ sĩ Nhiếp ảnh, một Nhiếp ảnh gia. Cho đến nay ông đã có tới 15 tập sách ảnh dày dặn, trong đó có 5 tập được giải xuất sắc của các hội chuyên ngành Trung ương và 5 cuộc triển lãm ảnh cá nhân được công chúng ghi nhận. Còn về thơ thì mãi sau này tôi mới biết và không ngờ ở cái nghề gọi là “tay trái” này, ông cũng đã có tới 6 tập thơ: Dâng mẹ, Xuân lòng, Lời yêu, Hoài Niệm, Tiếng khèn và gần đây nhất là Giọt nắng. Đó là chưa kể đến lĩnh vực Lý luận phê bình và lĩnh vực báo chí ông cũng có những đóng góp đáng kể.
Trong bài viết này, tôi chỉ đề cập đến 2 lĩnh vực Ảnh và Thơ mà tôi cho rằng nó có mối liên hệ mật thiết, hỗ trợ lẫn nhau và cũng là hai lĩnh vực thành công nhất của tác giả Trần Đàm.
Trong văn học nghệ thuật, mỗi thể loại đều có “ngôn ngữ” riêng và đó là thế mạnh riêng của từng thể loại, rất khó trộn lẫn. Tuy vậy dẫu là thể loại nào đi nữa chúng đều có một thiên chức chung là thể hiện tâm hồn và khát vọng của con người trước thiên nhiên và đời sống xã hội. Vì vậy trước hiện thực đời sống vô cùng phong phú, ngôn ngữ của thể loại nào bất lực thì sẽ có ngôn ngữ của thể loại khác đảm nhiệm, thay thế.
Viết tới đây tôi chợt nhớ đến Rô-man Rô-lăng - nhà văn, nhà viết kịch và nhà tiểu luận vĩ đại của văn học Pháp, nổi tiếng với bộ tiểu thuyết “Giăng Kri-xtốp” gồm 10 tập xuất bản từ năm 1904 đến 1912, kể về cuộc đời một thiên tài âm nhạc Đức. Đây là tác phẩm kinh điển mang lại cho ông giải Nobel năm 1915. Trong bộ tiểu thuyết này, giữa những dòng văn xuôi ông lại chen vào một hai khung nhạc. Lúc đầu tôi cứ thấy là lạ thế nào ấy. Sau này tôi mới hiểu ra, đó là lúc ngôn ngữ văn xuôi bất lực, lập tức âm nhạc lên tiếng và chỉ có âm thanh (chứ không phải ngôn từ) mới diễn đạt đúng được tâm trạng của nhân vật trong hoàn cảnh cụ thể ấy mà thôi.
Ảnh và thơ của tác giả Trần Đàm cũng có mối liên hệ như thế.
Khi ông vác máy ảnh đi cùng trời cuối đất mang về bao nhiêu là ảnh đẹp, ông vẫn thấy ảnh chưa nói hết những gì ông cảm nhận được trước thực tế đời sống. Phần “chưa nói hết” ấy chính là lúc ngôn ngữ ảnh bất lực, ngôn ngữ thơ lên tiếng và chỉ có thơ (chứ không phải văn xuôi) mới nói hết những điều ông “chưa nói” được trong ảnh.
Xin nêu một ví dụ: Bài thơ “Tiếng khèn” (trong tập “Tiếng khèn” xuất bản năm 2024), ảnh có thể chụp được chiếc cầu thang, chụp được chum rượu trên nhà sàn bên bếp lửa, nhưng ảnh làm sao chụp được “Tiếng khèn trèo lên sàn nhà/ Rót vào tai mẹ/ Rót vào tai cha/ Rót đầy chum rượu/ Rót đầy ngực em”.
Hay trong bài “Giọt nắng” (trong tập “Giọt nắng” xuất bản năm 2026), nhiếp ảnh có thể chụp được tia nắng xuyên qua cửa sổ chứ làm sao chụp được “Giọt nắng len vào khe cửa… Giọt nắng sưởi ấm lòng người… Vuốt ve ấm lạnh con người” rồi “Giọt nắng… vừa rất ranh ma lại rất hiền…”.
Có lẽ vì mối quan hệ giữa ảnh và thơ như thế nên có không ít bài thơ trong các tập thơ, ông thường in ảnh cùng một chủ đề bên những bài thơ như muốn nhắn gửi với bạn đọc rằng: Phải cả ảnh và thơ mới nói hết tấm lòng của ông với những miền quê thân yêu ấy, nhất là mảng ảnh và thơ ông sáng tác về đồng bào các dân tộc ở miền Tây Thanh Hóa.
Nhìn ở góc độ thể loại, chúng ta mới phân tích rành rẽ ảnh và thơ như thế. Còn trên thực tế giữa thơ và ảnh của tác giả Trần Đàm cứ đan xen vào nhau khó lòng mà phân biệt rõ ràng được. Càng những tập thơ sau này như các tập: Lời yêu, Tiếng khèn và gần đây nhất là Giọt nắng, và những tập sách ảnh: Hương rừng quê Thanh, Miền đất ta yêu, Hồn đất tình người, Nơi chim hạc cất cánh… thì thơ và ảnh cứ tràn vào nhau.
Đến tập thơ Giọt nắng, tác giả Trần Đàm cũng in cả ảnh bên những bài thơ, nhưng tôi không còn phân biệt giữa thơ và ảnh được nữa. Đọc bài thơ Xuân Ban Công mà xem: “Sương sớm buông trắng bản/ Núi khoác áo mờ xanh/ Bản lắc lư vạt nắng/ Triền suối cạn ruộng cong”, rồi: “Cọn nước reo kẽo kẹt/ Hương nếp mới thơm lừng/ Hoa xòe trên mái tóc/ búp măng hồng má em”. Những hình ảnh: Sương sớm trắng bản, núi mờ xanh, vạt nắng, suối cạn, ruộng cong, cọn nước, hoa xòe, búp măng,… cứ đan xen vào nhau và chính những hình ảnh ấy tạo thành nhạc điệu của thơ. Ở đây thơ và ảnh tạo thành một khối thống nhất khiến người đọc cảm nhận được cả vẻ đẹp của hình ảnh và nhịp điệu của thơ cùng một lúc. Không chỉ bài Xuân Ban Công, mà trong tập Giọt nắng có rất nhiều bài thơ và ảnh là một thể thống nhất như thế.
Phải chăng những bức ảnh của ông là do Nhà thơ Trần Đàm chụp và những bài thơ của ông là do Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Trần Đàm sáng tác, mới tạo ra một Trần Đàm: Trong thơ có ảnh và trong ảnh có thơ, với vẻ đẹp riêng rất đáng trân trọng như vậy.
Hàm Rồng, Thanh Hóa, tháng 8-2026
L.X.G