“Xốc” lại vai trò của văn nghệ sĩ trong xây dựng văn hóa
“Xốc” lại vai trò của văn nghệ sĩ trong xây dựng văn hóa
HẠNH LÊ - KIỀU HUYỀN
Trong lịch sử dân tộc Việt Nam, văn nghệ sĩ đóng góp vai trò to lớn đối với sự nghiệp xây dựng, phát triển văn hóa. Nhiều văn nghệ sĩ rất tích cực, song cũng còn một bộ phận văn nghệ sĩ bị lôi kéo, dần suy thoái, “trở cờ” hoặc có lối sống lệch lạc, đe dọa sự nghiệp phát triển văn hóa nói chung. Nhận thức vai trò của văn hóa đối với công cuộc phòng, chống “diễn biến hòa bình”, bạo loạn lật đổ mà thế lực thù địch tạo ra luôn phải gắn bó chặt chẽ với đấu tranh gìn giữ, ngăn chặn sự xâm lăng văn hóa. Điều này, thêm một lần nữa đặt ra vấn đề cần “xốc” lại vai trò của văn nghệ sĩ trong xây dựng văn hóa.
Ở các thế kỷ trước, Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo, Nguyễn Trãi đã dùng văn chương làm vũ khí chiến đấu, nhân lên sức mạnh của non sông, đánh bại quân xâm lược. Các tác phẩm “Nam quốc sơn hà”, “Hịch tướng sĩ”, “Thư lại dụ Vương Thông”, “Bình Ngô đại cáo”... đến nay vẫn mang sức ảnh hưởng to lớn tới nhiều thế hệ. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng viết: “Ngâm thơ ta vốn không ham”, nhưng Người đã dùng thơ văn để nuôi dưỡng tinh thần lạc quan, ý chí cách mạng, phục vụ lý tưởng cách mạng - sự nghiệp giải phóng đất nước và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Hoạt động văn hóa nghệ thuật không đơn thuần là sự sáng tạo giải trí mà còn làm nhiệm vụ cao cả: phục vụ đất nước, phục vụ nhân dân. Đảng Cộng sản Việt Nam dành nhiều sự quan tâm đến văn nghệ sĩ nước nhà. Soi lại sức mạnh của văn hóa, văn nghệ sĩ cần “xốc” lại vai trò chủ thể - vai trò “chiến sĩ” trên mặt trận văn hóa tư tưởng, góp phần vào xây dựng nền văn hóa Việt Nam và phát triển bền vững đất nước.
Một số đóng góp và tồn tại của văn nghệ sĩ hiện nay
Văn nghệ sĩ đóng vai trò quan trọng trong giữ lửa và sáng tạo các giá trị văn hóa. Văn nghệ sĩ có sức ảnh hưởng lớn đối với cộng đồng thông qua năng khiếu, tài năng, tâm huyết thể hiện trong tác phẩm, vai diễn, ca khúc… mà họ trình bày. Trong quá trình tiếp nhận, giao lưu, họ được thụ hưởng, thỏa mãn giá trị văn hóa.
Lịch sử đã gọi tên và tôn vinh nhiều văn nghệ sĩ. Trải qua những cuộc vệ quốc của dân tộc, nhiều văn nghệ sĩ vừa cầm súng, vừa cầm bút, vừa đánh đàn ngân vang những giai điệu hùng ca hát cho dân ta nghe. Những tên tuổi như: Tố Hữu, Văn Cao, Phạm Tuyên, Lưu Hữu Phước, Hoàng Vân, Đỗ Nhuận, Tô Ngọc Vân... cùng nhiều văn nghệ sĩ khác đã lan tỏa khí thế cách mạng, ca ngợi lòng dũng cảm và tinh thần hy sinh của quân dân ta, để lại di sản tinh thần quý giá, giúp các thế hệ mai sau thấu hiểu giá trị của độc lập, tự do và sự hy sinh của cha ông. Nhiều người đã hy sinh khi trong tay vẫn mang khẩu súng và những cuốn sổ còn đang ghi chép dở dang như: Nam Cao, Lê Anh Xuân, Nguyễn Thi, Nguyễn Mỹ... Sự hiện diện của họ trong những bước ngoặt lịch sử là minh chứng cho tinh thần dân tộc, cho vẻ đẹp của nghệ sĩ.
Từ sau đổi mới, đội ngũ văn nghệ sĩ tiên phong sáng tạo, lan tỏa, tiếp tục xây dựng văn hóa, con người Việt Nam, tạo nên một trong những “trụ cột mềm” góp phần bảo vệ, phát triển đất nước. Con đường đến với văn học nghệ thuật của văn nghệ sĩ dù bằng nhiều cách thức khác nhau, song trước hết là nhu cầu được sáng tạo, thỏa mãn cảm xúc, được bày tỏ và được công nhận. Họ đã chọn dấn thân, cống hiến hay im lặng?
Hoạt động của khoảng 40 nghìn văn nghệ sĩ hiện nay, bên cạnh những đóng góp tích cực, còn bộc lộ một số tồn tại. Nhiều văn nghệ sĩ đã lựa chọn im lặng, vô cảm và đứng ngoài cuộc trước những vấn đề cấp thiết của xã hội mà đáng ra họ phải lên tiếng bằng tác phẩm và tư cách nghệ sĩ. Về khía cạnh nghề nghiệp, không ít người mang danh văn nghệ sĩ nhưng thiếu sáng tạo, thiếu dày công, đôi khi còn sa vào sao chép, kể lể, một số thiên về chủ nghĩa cá nhân; có những sự sáng tạo thiên về hình thức chưa phù hợp với đòi hỏi phát triển văn hóa, xây dựng con người mới, chưa đáp ứng yêu cầu xây dựng đất nước. Về điều này, nhà thơ Bằng Việt từng nhận định: “Đời đột biến mà thơ đi quá chậm”, “thơ hậu sinh - vừa sặc sỡ vừa buồn”.
“Đòn hiểm” của các thế lực thù địch
Trong mọi thời đại và thể chế chính trị, vai trò của văn nghệ sĩ là không thể phủ nhận. Bằng sức ảnh hưởng to lớn, nhiều văn nghệ sĩ có thể hướng dư luận đi theo mình. Thế nhưng, họ cũng sẽ là công cụ cực kỳ lợi hại nếu bị những kẻ cơ hội chính trị, phản động lợi dụng, hoặc họ tự tha hóa. Có những văn nghệ sĩ nổi tiếng, thành công ở Việt Nam, họ sang nước ngoài và trở thành phần tử phản động, bêu rếu Tổ quốc, chế độ. Điển hình như: Kasim Hoàng Vũ, Bằng Kiều, O Sen Ngọc Mai. Bản thân họ sau đó bị vỡ mộng vì xứ thiên đường không giống như thế lực thù địch thường rêu rao, sau đó phải vất vả mưu sinh, thậm chí bỏ nghề, trở về quê hương để lập nghiệp.
Thế lực thù địch, phản động lợi dụng sự nhạy cảm, phóng khoáng, ưa sự khác biệt, sáng tạo của đa phần văn nghệ sĩ để thao túng họ về tư tưởng, hướng họ sáng tạo theo kiểu bất chấp, lối sống lệch lạc, ích kỷ, tự mãn chệch khỏi đường biên nền tảng tư tưởng, chuẩn mực đạo đức xã hội. Chúng lợi dụng sự mơ mộng, thiếu vốn sống thực tế và mơ hồ về chính trị ở một số văn nghệ sĩ để dẫn dụ họ xuyên tạc chế độ, sa vào xét lại. Chúng lợi dụng sự đa cảm của văn nghệ sĩ cũng như tính biểu tượng của nghệ thuật để tung hô tự do, tạo hiệu ứng đám đông. Chúng lợi dụng sự tự phát công nghiệp văn hóa ở một số địa bàn, lợi dụng trí tuệ nhân tạo và thói hư danh, lười sáng tạo của một bộ phận văn nghệ sĩ để cung cấp các sân chơi, hội nhóm tha hóa, biến sự nghiệp viết, biểu diễn thành các hot trend một cách a dua, “ăn theo”, dần tạo ra tác phẩm phai nhạt, thiếu bản sắc. Chúng đánh vào động cơ sáng tạo thiếu lành mạnh của một số văn nghệ sĩ như: kiếm tiền bất chấp, ham hư danh, viết cho riêng bản thân để văn nghệ sĩ sa đà, dần trở thành công cụ đòi quyền lợi hơn cống hiến, nhân sinh quan phiến diện, chủ nghĩa cá nhân, tai tiếng hơn là nổi tiếng. Chúng thông qua các món quà, tài trợ để đài thọ cho một số văn nghệ sĩ, cách ly họ khỏi cộng đồng và rời xa lý tưởng hiện tại, nuôi dưỡng quan điểm gây hoang mang, xét lại.
Bên cạnh những chiêu trò của thế lực thù địch, phản động thì sự thiếu bản lĩnh của một bộ phận văn nghệ sĩ trước danh lợi, sự non yếu về nhận thức dẫn đến “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”. Thực tế, đã có nhiều văn nghệ sĩ từ chỗ bất đồng quan điểm, tiếp nhận dễ dãi các trào lưu, khuynh hướng văn nghệ tiêu cực đi tới suy đồi, một số cây bút tiến hành thử nghiệm, đổi mới cách viết và phong cách sáng tác bằng cách đi ngược lại tôn chỉ, mục đích, chức năng cao quý của nghệ thuật và sứ mệnh, thiên chức của nhà văn. Họ hướng ngòi bút vào việc xét lại lịch sử, “giải thiêng” và tầm thường hóa hình tượng các nhân vật lịch sử, các vị anh hùng dân tộc với lý do là bù khuyết những khoảng trống mà lịch sử còn bỏ ngỏ như: Bùi Tín, Vũ Thư Hiên, Dương Thu Hương, Chu Hảo… đã “tự diễn biến, tự chuyển hóa” thành những kẻ có quan điểm chống Đảng… Một số khác lại “tự diễn biến”, hư vinh hoặc có lối sống lệch lạc: Lâu Văn Mua, Vũ Hà, Miu Lê, Long Nhật...
Đặc biệt, với sự phát triển của môi trường số hiện nay, các thế lực thù địch, phản động càng có nhiều cơ hội lợi dụng văn nghệ sĩ cũng như lợi dụng “lỗ hổng” của quá trình sáng tạo và biểu diễn nghệ thuật để chống phá con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội, trong đó chống phá nhiệm vụ xây dựng hệ giá trị văn hóa Việt Nam. Từ việc cổ xúy cho các tác phẩm nghệ thuật có nội dung nhảm nhí, xuyên tạc lịch sử, hoặc cổ xúy lối sống thực dụng, các thế lực thù địch đã lợi dụng không gian mạng để phát tán và tạo ra các làn sóng dư luận ảo. Đồng thời thao túng tâm lý văn nghệ sĩ dưới chiêu bài “tự do sáng tạo”, các phần tử phản động tìm cách móc nối, lôi kéo một số văn nghệ sĩ có tư tưởng dao động... biến họ thành công cụ để truyền bá các quan điểm sai trái. Đặc biệt, chúng tấn công trực diện vào nền tảng tư tưởng, đạo đức truyền thống và hệ giá trị văn hóa Việt Nam. Gần đây nhất, cuốn sách “Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng” (Nguyễn Thành Nam, NXB Hội Nhà văn, 2026) sau khi ra mắt, rất nhiều người phản ứng mạnh mẽ. Bởi, tác giả đã đánh đồng giữa nhân bản hóa lịch sử với việc làm biến dạng lịch sử. Không ai phủ nhận chuyện về Nguyễn Tất Thành cũng từng là một cậu bé, một thanh niên với những sở thích, cảm xúc và trải nghiệm đời thường như bao người khác. Cũng không ai yêu cầu phải mô tả các danh nhân như những nhân vật siêu nhiên, phi lịch sử, không có đời sống cá nhân. Nhân vật lịch sử phải được đặt trong hoàn cảnh cụ thể của thời đại họ sống. Chúng ta không thần tượng hóa nhân vật lịch sử nhưng cũng không được phép tầm thường hóa lịch sử thông qua việc nhân danh nghệ thuật và tư tưởng khai phóng. Ở giữa hai “cực” đó là sự thật, là thái độ tôn trọng lịch sử. Và đó cũng là ranh giới quan trọng nhất của người cầm bút. Thật sự nguy hiểm cho nền văn hóa nếu đội ngũ văn nghệ sĩ bị lung lạc bởi các lợi ích phù hoa và đi ngược, chà đạp lợi ích của cộng đồng, quốc gia, dân tộc!
Quan điểm xuyên suốt của Đảng ta, coi “văn hóa là một mặt trận”, lấy “văn hóa soi đường cho quốc dân đi”, “văn hóa là nguồn lực nội sinh của sự phát triển bền vững đất nước”. Muốn xây dựng lá chắn thép, bảo vệ nền tảng tư tưởng thì trước hết phải xây dựng các phương thức nhằm bảo vệ văn hóa khỏi bị xâm hại, bảo vệ và phát huy các giá trị văn hóa mà đội ngũ văn nghệ sĩ chân chính nhiều thế hệ đã đem lại. Tạo ra “sức đề kháng” cho đội ngũ văn nghệ sĩ khỏi tình trạng “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”, cảnh giác hơn trước các chiêu trò của thế lực thù địch phản động cũng là góp phần nâng cao “sức đề kháng” cho công chúng, trong đó có thế hệ trẻ.
Phát huy vai trò của văn nghệ sĩ
Tại buổi gặp mặt đại biểu văn nghệ sĩ chiều ngày 30-12-2024, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh: “Văn nghệ sĩ phải không ngừng bám sát nhịp sống, hơi thở của nhân dân, hòa mình cùng đất nước, dám đi vào những vấn đề gai góc, phức tạp, nhạy cảm của cộng đồng, đến với vùng sâu, vùng xa, vùng khó khăn, vùng đồng bào các dân tộc thiểu số, biên cương, hải đảo, phát hiện và phản ánh những nhân tố mới, cách làm hay, những vấn đề mới nảy sinh trong cuộc sống, tham gia tích cực và có trách nhiệm vào các nhiệm vụ của xã hội. Vốn sống của văn nghệ sĩ phải vươn ra khắp mọi miền Tổ quốc; phải đập cùng nhịp đập trái tim của Tổ quốc”. Cùng với sự quan tâm này, Đảng đã có nhiều chủ trương, chính sách quan tâm và khích lệ văn nghệ sĩ. Chủ trương chọn ngày 24-11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam thể hiện sự trân trọng của Đảng và Nhà nước đối với người làm văn hóa, trong đó có văn nghệ sĩ.
Tiếp tục phát huy vai trò, trách nhiệm của văn nghệ sĩ đối với việc xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, để văn hóa vừa là động lực vừa là mục tiêu của sự phát triển bền vững đất nước. Điều này gắn với một số giải pháp sau:
Nâng cao nhận thức về trách nhiệm nghề nghiệp và bản lĩnh chính trị của văn nghệ sĩ. Cần nâng cao chất lượng các cuộc thi, quản lý giải thưởng gắn với xây dựng hội đồng chấm giải liêm, chính, trách nhiệm hơn nữa.
Đầu tư hơn nữa về cơ sở vật chất, phương tiện, điều chỉnh phương thức làm việc của lãnh đạo các hội, ban từ Trung ương đến địa phương. Đầu tư hơn cho mảng văn hóa nghệ thuật của các tạp chí chuyên ngành hoặc mục văn hóa nghệ thuật của các báo, tạp chí theo tinh thần cho công cụ, cách làm để xóa hạt sạn sao chép. Nâng cao tính chủ động, nghiêm túc của đội ngũ biên tập viên để chỉnh sửa, nhắc nhở văn nghệ sĩ - tác giả của sản phẩm văn hóa xuất bản. Nâng cao vai trò của đội ngũ biên tập viên tại các báo, tạp chí khi lựa chọn duyệt bài: tính đa dạng, đặc sắc, mới và đảm bảo quyền sở hữu trí tuệ cho văn nghệ sĩ.
Quan tâm hơn nữa đến đời sống hội viên của các hội văn học nghệ thuật địa phương để tránh những hạt sạn gia nhập Hội vì mục đích thiếu lành mạnh. Tạo các diễn đàn trao đổi tác giả - tác phẩm, soi xét cho nhau. Tiếp tục xây dựng cơ chế bồi dưỡng cho văn nghệ sĩ tư duy, nhận thức và môi trường thể hiện. Tiếp tục phát huy dân chủ trong sáng tạo, quản lý văn hóa nghệ thuật.
Quyết liệt hơn nữa trong việc đưa ra phương án xử lý hiện tượng đạo văn, xâm phạm sở hữu trí tuệ để nêu gương cho sự lành mạnh, minh bạch môi trường sáng tạo văn hóa nghệ thuật. Rà soát, bổ sung cơ chế cho việc đào tạo bài bản loại hình nghệ thuật biểu diễn tại các trường văn hóa nghệ thuật.
Tăng cường truyền thông những tác phẩm hay, ý nghĩa có sức cuốn hút đến đời sống nhân dân thông qua link, fanpage giới thiệu. Cần có hiệu ứng đối với tác phẩm có vấn đề sau khi duyệt. Cơ chế điểm trừ (tích trừ tương tác trên các tài khoản mạng xã hội) đối với văn nghệ sĩ thái quá hoặc sao chép. Độc giả và khán, thính giả đóng vai trò tích cực trong việc khui các “hạt sạn” của tác phẩm.
Bên cạnh các giải pháp trên, các cấp, các ngành và nhân dân chung tay để chữa các “căn bệnh”: bệnh háo danh - một loại bệnh rất kinh khủng sinh sôi nảy nở. Đảm bảo mong muốn chân chính là được công nhận, phải chữa căn bệnh dối trá, ham hư vinh, lười tư duy, phụ thuộc trí tuệ nhân tạo, ăn cắp bản quyền, vi phạm sở hữu trí tuệ của một số ít văn nghệ sĩ.
Bản thân văn nghệ sĩ phải nhận thức tốt hơn hiệu ứng tích cực hoặc tiêu cực mà họ mang đến, từ đó có hành động, lối sống, tư duy sáng tạo, biểu diễn tích cực xác định trách nhiệm phản ánh đời sống đất nước, công cuộc đổi thay, dự cảm đối với sự vận động lịch sử, lấy động lực việc viết cho bản thân gắn với phục vụ nhu cầu của đất nước. Văn nghệ sĩ phải trải nghiệm, thực tế, lăn lộn đối với đời sống (không dừng ở trại sáng tác) để có điều kiện để điều trị bệnh vô cảm và đi đến phản ánh, lan tỏa cái thật, cái đúng, khơi dậy cái đẹp; chữa bệnh cẩu thả, a dua, để có quan điểm đúng đắn, cẩn trọng; chữa bệnh háo danh, hư danh, bệnh thành tích để không ngừng rèn luyện, lao động sáng tạo. Đặc biệt, phải chữa bệnh ngại học chính trị - bởi vì hiểu biết chính trị gắn với hiểu biết đời sống, là nguồn chất liệu phong phú cho tác phẩm, giữ bản lĩnh chính trị vì văn nghệ sĩ thực hiện trách nhiệm sáng tạo, trách nhiệm lan tỏa, ảnh hưởng đối với cộng đồng. Giữ nguyên tắc sáng tạo nhưng phải tôn trọng lịch sử.
Để văn hóa xứng đáng vừa là động lực, vừa là mục tiêu của sự phát triển bền vững đất nước, văn nghệ sĩ cần được “xốc” lại trách nhiệm để giữ gìn hồn cốt dân tộc vừa theo kịp sự biến đổi của đời sống hiện đại. Họ phải thực sự “sống được” cả về đời sống vật chất và tinh thần sau quá trình sáng tạo, lan tỏa văn hóa. Con đường quá độ lên Chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam vẫn đang thực hiện “cuộc chiến đấu khổng lồ”, xây dựng văn hóa hiện nay phải gắn với quyết tâm chống lại các loại giặc xâm lăng văn hóa. Hiện nay, lời dặn của Hồ Chủ tịch vẫn có ý nghĩa vô cùng sâu sắc: “Để làm trọn nhiệm vụ, chiến sĩ nghệ thuật cần có lập trường vững, tư tưởng đúng. Nói tóm tắt là phải đặt lợi ích của kháng chiến, của Tổ quốc, của Nhân dân lên trên hết, trước hết”.
H.L - K.H