THU TRANG
Mã giang xuôi dòng
Ký dự thi
Một vùng sông nước mênh mang, đôi bờ bãi bồi xanh mướt mát, mái thuyền lặng lẽ… Không gian ấy bình yên, gợi nhắc con người về miền thăm thẳm của “ký ức”. Chẳng phải ngẫu nhiên, một ngã ba sông lại trở thành thắng cảnh nổi tiếng xứ Thanh.
1. Hơn 100 năm trước, khi nước ta còn là thuộc địa, những người Pháp khi đến xứ Thanh đã không thể giấu đi sự mến mộ dành cho vùng đất địa linh nhân kiệt: “Nói đến xứ Thanh, nơi có thiên nhiên đẹp nhất, cũng như giàu kỷ niệm lịch sử hay truyền thuyết nhất Đông Dương… Thanh Hóa níu giữ và quyến rũ như một vùng có nhiều kỷ niệm về quá khứ giàu truyền thuyết và vĩ đại… có châu thổ trù phú và phì nhiêu, có vùng trung du cây cỏ bạt ngàn lượn sóng, vùng cao lầm lỳ mà đại ngàn um tùm bao phủ” (sách “Thanh Hóa tươi đẹp”, H.Le Breton).
“Bức họa” xứ Thanh với những ưu ái của bàn tay tạo hóa trong ngàn vạn năm “sắp đặt” được ví như một “Việt Nam thu nhỏ”. Khi bước chân người mê xê dịch đi đến đâu, cũng có thể bắt gặp những cảnh sắc khiến kẻ lữ khách đắm say.
Trong vô số cảnh sắc của “Thanh Hóa tươi đẹp” ấy, chỉ riêng sông Mã với riêng một ngã ba sông - nơi “tiếng gà gáy sáu huyện cùng nghe” cũng đủ khiến lòng người mải mê. Ở vùng mênh mang sông nước, sự quyện hòa giữa cảnh sắc thiên nhiên, đời sống mưu sinh và chiều sâu văn hóa, niềm tin tín ngưỡng tựa “thỏi nam châm” níu chân du khách.
2. Nhưng trước khi nhắc đến một vùng ngã ba sông tươi đẹp và đong đầy huyền thoại ở hạ lưu ấy, thì có lẽ vẫn nên ngược dòng tìm về thượng nguồn sông Mã. Dù chảy qua địa phận hai nước (Việt Nam, Lào), qua nhiều tỉnh, nhưng với xứ Thanh, dòng Mã giang vẫn luôn là điều gì đó thật đặc biệt, như một “chỉ dấu”. Không quá lời khi nói, nhắc đến sông Mã - nhớ đến xứ Thanh, và ngược lại.
Tương truyền, “sông bởi Ngựa thần mà nên”. Cố nhà nghiên cứu Hoàng Tuấn Phổ trong sách “Hùng thiêng sông núi Hàm Rồng” đã viết: “Đầu thế kỷ XV, nhà Minh Trung Quốc cai trị nước ta, sai Thượng thư Hoàng Phúc nghiên cứu “Địa lý An Nam”, cho rằng thần sông Mã không thể yểm trấn. Vua Minh sợ quân Minh không thể ở yên đất Thanh Hóa, truyền người họa đồ sông Mã mang về thờ. Đời vua Minh Mệnh thứ 17, sông Mã do hình sông thế núi hùng vĩ được khắc hình tượng vào Anh Đỉnh. Đến năm Tự Đức thứ 3, triều đình chép sông Mã vào điển lễ để thờ cúng, vì sông Mã thuộc loại thần thiêng sông núi nước Nam”.
Dòng sông Mã khởi nguồn từ đại ngàn phía Tây Bắc đất nước, “vòng qua” những dãy núi, cánh rừng trước khi vào xứ Thanh. Và nếu bạn chưa một lần ngược ngàn lên với miền Tây xứ Thanh, chưa biết dòng sông Mã khi về đến đất Thanh Hóa có “khí thế” ra sao, xin hãy nhớ lại một câu thơ của thi sĩ tài hoa Quang Dũng trong bài “Tây Tiến”: “Sông Mã gầm lên khúc độc hành”. Chỉ một câu thơ thôi, nhưng đủ sức gợi thanh, gợi hình sông Mã nơi thượng nguồn. Đó vừa là sự kiêu hùng, mạnh mẽ song không kém phần cô đơn, cô độc. Không mạnh mẽ sao được khi giữa bốn bề núi dựng bủa vây, dòng sông Mã phải “vùng vẫy tìm lối thoát” với cuộc hành trình muôn dặm. “… Nó đạp bằng mọi trở lực, khuất phục hết thảy… Chỉ một mình nó với tiếng thét gầm rung chuyển trời đất, nó chiến thắng tất cả và cuốn theo mọi dòng sông lớn nhỏ” (sách “Hùng thiêng sông núi Hàm Rồng”).
Nhưng ngay ở nơi thượng nguồn hùng vĩ, nơi sông Mã tưởng như luôn phải gầm gào, gồng mình mạnh mẽ, thì dòng sông ấy cũng có những khoảng lặng bình yên thật đẹp.
Một ngày cuối hạ, khi qua xã Trung Lý, tôi muốn vào thăm Tà Cóm, Cá Giáng… những bản làng biệt lập ở “bên kia” sông Mã. Chờ mãi, cuối cùng cũng có thuyền. Hoàng hôn đang dần khuất sau bóng núi. Sông Mã vẫn đang bị “vây bọc” bởi núi rừng sừng sững. Ấy thế mà, khác với vẻ hung dữ, ầm ào khi “vượt thác”, dòng Mã giang lúc này rộng, sâu, tĩnh lặng có phần bí hiểm, như chừng khó đoán định. Vừa khiến người ta say mê nhưng lại không quên dè dặt, cảnh giác.
Từ đại ngàn miền Tây xứ Thanh, vượt qua thác ghềnh, rừng núi, qua những bản làng quanh co, sông Mã xuôi dòng về hạ lưu. Lại nói, trên hành trình về xuôi ấy, với sức mạnh tự thân, sông Mã không ngại ngần, chẳng nhẹ tay khi “cuốn đi” nhiều dòng sông lớn nhỏ.
Nhưng rồi, sau những vượt thác, băng ghềnh, mài mòn đá núi đến mệt nhoài, sông Mã như người trai phong sương, đi qua những năm tháng đau thương bôn ba ngoài kia, đến một lúc bỗng nhận ra mình đã ở “bên kia sườn dốc” cuộc đời, bỗng muốn buông hết những tranh đấu, chỉ cần bình yên. Không còn tham vọng chinh phục, dòng Mã giang lặng lẽ “tách dòng” - tạo nên một sông Lèn - tìm ra biển lớn - theo một con đường khác.
Ở nơi sông Mã tách dòng, ta bất giác nghĩ đến những đứa trẻ. Sau khi lớn lên, rời xa vòng tay bao bọc của cha mẹ, mỗi người rồi cũng sẽ cuộc sống mới, từng bước trưởng thành, đời nối đời chung lưng đấu cật, kiến tạo nên cuộc sống, xây dựng xóm làng, quê hương, đất nước. Để mưu sinh, con người dẫu có phải bôn ba muôn nơi nhưng vẫn không quên quê hương, gốc tổ, nguồn cội. Cũng như mọi dòng sông lớn nhỏ, khát vọng được ra biển lớn nhưng đâu thể quên đi nước nguồn chảy ra. Con người sống trong trời đất, luôn có ham muốn, khát vọng, nhưng không ai có thể đi ngược quy luật vũ trụ. Thuận theo đạo lý, nương vào thiên nhiên để sống vẫn luôn là quy luật muôn đời.
3. Có mặt ở ngã ba sông - nơi “một tiếng gà gáy sáu huyện cùng nghe”, kẻ lữ khách không giấu nổi sự choáng ngợp trước thiên nhiên kiều diễm. Nước mênh mang lấp lánh dòng bạc tưởng chừng đến vô tận. Giữa không gian ấy, ta tưởng chừng có thể “với tay” là chạm đến bầu trời rộng lớn. Con người tựa hồ có thể tạm quên đi mọi thứ, để lòng nhẹ bẫng, tham lam hít hà cho căng lồng ngực mùi nắng, gió và không khí mát lành, thanh tân, xúc cảm dễ chịu tưởng chừng thấm vào đến từng tế bào.
Trên mênh mang sông nước, thuyền ai lặng lẽ đạp mái chèo, buông lưới. “Sông Mã mùa này nước lên, nếu may mắn khi kéo lưới lên có thể được dăm ba cân tôm tép sông, thêm vài con cá trường giang, cá vền, cá ngạnh… Nhưng cũng có thể chẳng có may mắn nào cả, thuyền sẽ “khoang trống” mà vào bờ, được hay không thì vẫn là chuyện thường ngày, chẳng đáng để nghĩ nhiều, làm nghề này, “được thua” phải nhờ trời...” - một người đàn ông cũng làm nghề chài lưới, neo thuyền đậu gần bờ, thủng thẳng cất lời.
Và khi cuộc trò chuyện như chừng đã quen, người đàn ông cởi mở hơn trong những chia sẻ cuộc sống. Sinh ra, lớn lên trong gia đình làm nghề thuyền chài, chuyện sông nước vốn không xa lạ. Nhưng rồi, cuộc sống lênh đênh, chẳng có tấc đất cắm dùi cũng là chuyện chẳng đặng, rồi thì con cái lớn lên, đi học… Hơn mươi năm trước, sau những dành dụm, gia đình người đàn ông ấy cũng mua được một khoảnh đất nhỏ ở ngay trong đê, ngày cả gia đình lên bờ, vợ anh cười mà mắt ngấn nước. Lên bờ rồi, chị xin đi làm công nhân ở khu công nghiệp cách nhà gần chục cây số. Còn anh, nhớ sông nước nên chẳng thể dứt. Vậy nên hằng ngày, trên con thuyền đã cũ, anh lặng lẽ buông lưới, vừa để mưu sinh, lại như duy trì một thói quen khó bỏ. Nhưng khác với trước, giờ đây cuối ngày hay gặp lúc giông bão, người đàn ông ấy có thể neo thuyền để lên bờ, trở về với ngôi nhà vững chãi bên trong đê.
Người vừa chỉ tay về dọc khúc sông, vừa kể, quãng hơn 20 năm về trước, thuyền của các gia đình làm nghề chài lưới đậu kín lối. Nhưng giờ người dân đã lên bờ, ổn định cuộc sống. Thấm thoát, cũng đã quá nửa đời người…
Ngã ba sông đẹp, bình yên với nhịp sống thong thả. Nơi đây còn là không gian hội tụ của tín ngưỡng văn hóa truyền thống. Những đền, phủ nằm soi bóng xuống sóng nước lung linh, từ bao đời đã là điểm tựa tâm linh của người dân và cả khách qua đây.
Nhắc đến những “điểm đến” tâm linh ở ngã ba sông, người ta nhớ đến đền Ba Bông linh thiêng, nơi thờ cô Bơ Bông (Ba Bông) thuộc Thủy phủ (Thoải phủ) trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ của người Việt.
Trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, Mẫu Thoải là vị thần trị vì, cai quản vùng sông nước. Ngài có xuất thân dòng dõi Long Vương. Theo GS.TS Ngô Đức Thịnh: “Trong Tam tòa Thánh Mẫu, Mẫu Thượng Thiên mà hóa thân là Thánh Mẫu Liễu Hạnh, vốn là con gái Ngọc Hoàng đã nhiều lần giáng sinh nơi trần thế. Còn Mẫu Thượng Ngàn và Mẫu Thoải đều có nguồn gốc Sơn thần và Thủy thần, ít nhiều gắn bó với các nhân vật nửa lịch sử, nửa huyền thoại của buổi đầu huyền sử dân tộc, như Tản Viên, Hùng Vương, Âu Cơ (Mẫu Thượng Ngàn) hay Lạc Long Vương, Kinh Dương Vương, Kinh Xuyên (Mẫu Thoải). Trong Tam tòa Thánh Mẫu, ta còn thấy có sự kết hợp, đan quyện giữa tư duy mang tính vũ trụ luận (Trời, Đất, Nước), tư duy huyền thoại (Thiên thần, Sơn thần, Thủy thần) và tư duy lịch sử (Lạc Long Quân - Âu Cơ - Hùng Vương). Đây cũng là khía cạnh tâm lý mang đặc thù Việt Nam” (sách “Tín ngưỡng và văn hóa tín ngưỡng ở Việt Nam”).
Cũng theo GS.TS Ngô Đức Thịnh, trong hệ thống Hàng Cô (Tam phủ, Tứ phủ), “Cô Bơ (Ba) thuộc Thủy phủ rất nổi tiếng, giáng đồng mặc y phục màu trắng, thắt lưng hồng, múa điệu chèo đò. Cô là người chữa bệnh cứu người bằng cách ban nước uống nhưng cũng có thể gieo bệnh nếu kẻ nào dám làm trái những sở thích của Cô”.
Trong tâm thức dân gian, người dân tin rằng, với quyền năng của mình, Cô Bơ Thoải cai quản vùng sông nước đã độ cho thuyền bè qua sông được bình an, hanh thông, thuận lợi. Mang theo niềm tin ấy, từ hàng trăm năm trước, đền thờ Cô Bơ đã được khởi dựng ngay ngã ba sông Mã - sông Lèn. Từ xa xưa, mỗi độ thuyền bè qua đây, người ta lại cập bến, lên bờ thắp nén tâm hương đến Cô, mong Cô phù trợ cho bình an, khỏe mạnh. Trải qua năm tháng, từ ngôi đền đơn sơ buổi ban đầu, đền Ba Bông ngày nay đã được tu sửa, tôn tạo khang trang, uy nghiêm. Không chỉ là một “điểm tựa” về niềm tin tín ngưỡng, đền Ba Bông còn là chốn tìm về của du khách xa gần, tàu thuyền du lịch trên hành trình ngược xuôi sông Mã.
Từ đền Ba Bông, phóng tầm mắt ra xa là đôi bờ sông Mã bãi bồi xanh mát ngô lúa gợi khát vọng ấm no, đủ đầy. Trên hành trình xuôi dòng sông Mã, cách ngã ba sông chỉ một quãng ngắn, Phủ Vàng linh thiêng và uy nghi tọa lạc trên núi Vàng (xã Hoằng Giang) lung linh soi bóng góp phần làm đậm nét hơn cho không gian văn hóa ở khu vực ngã ba sông xứ Thanh. Phủ Vàng là nơi thờ Đệ nhất Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Trong tín ngưỡng dân gian, người ta tin rằng Mẫu Liễu Hạnh là hóa thân của Mẫu Thượng Thiên - “vị thần chủ cao nhất và được thờ cúng nhiều nhất trong Đạo Mẫu ở nước ta”.
Nếu lễ hội Ba Bông diễn ra vào độ chính hạ, đầu tháng 6 (âm lịch) thì mùng 3 tháng ba (âm lịch), tại đền Phủ Vàng, lễ hội rộn ràng tươi vui mời gọi du khách xa gần tìm về dâng hương, vãn cảnh, du ngoạn… Tiếng đàn hát cung văn réo rắt hòa trong tiếng trống nhịp phách,… rộn vang cả khúc sông, níu bước chân người lữ khách.
Vẫn trong không gian vùng sông nước “một tiếng gà gáy, sáu huyện cùng nghe”, ở bên này sông là Phủ Vàng, bên kia là Phủ Cẩm (xã Định Hòa) phối thờ Bà Triệu và Bạch Hoa công chúa. Nếu Bà Triệu là nữ anh hùng có công đánh đuổi giặc ngoại xâm. Thì Bạch Hoa công chúa, theo lưu truyền dân gian là vị nữ thần có công phù trợ các đời vua đánh giặc. Từ niềm kính ngưỡng, biết ơn tiền nhân, qua năm tháng đã trở thành tín ngưỡng tốt đẹp trong đời sống, được người địa phương coi trọng, gìn giữ. Mỗi một điểm đến, một nơi thờ tự đã góp phần bồi đắp nên không gian văn hóa, tín ngưỡng đậm nét của ngã ba sông - nơi sông Mã xuôi dòng.
Chiều buông, những ráng hồng cuối ngày dần tắt, nhường chỗ cho đêm xuống, sông Mã vẫn tiếp tục hành trình chảy về biển lớn. Còn kẻ lữ khách, sau những mải mê cũng nhận ra bước chuyển của thời gian. Hạ qua, thu sang, đông về vốn là quy luật. Bình minh hay hoàng hôn đâu chỉ là câu chuyện của ngày và đêm, mà còn như nhắc nhớ - đời người hữu hạn, trăm năm cũng chỉ là chớp mắt của thời gian. Và thời gian vốn chẳng chờ đợi ai. Vậy nên, ngay hôm nay, người với người hãy cứ thương nhau nhiều hơn, hay khi đôi chân ta còn khỏe, ngại ngần chi mà không bước ra ngoài kia, khám phá những giai cảnh của quê hương, đất nước.
T.T