NGUYỄN VĂN ĐỆ
Sầm Sơn bây giờ
Bút ký dự thi
Một ngày đầu mùa hè năm 2026 này, tôi bỗng nhiên có cảm hứng đi du lịch Sầm Sơn. Là một người dân sống tại Thanh Hóa, mấy năm trước tôi nghe nói Sầm Sơn có một mùa hè vắng khách vì dịp đó cung cách quản lý của thành phố du lịch này bị buông lỏng, người ta đã để cho một số chủ khách sạn, nhà hàng và những người bán rong có hiện tượng chèo kéo, chặt chém khách, làm mất cảm tình của nhiều du khách… Năm nay tôi muốn tận mắt chứng kiến những hứa hẹn của một số vị lãnh đạo Sầm Sơn rằng sẽ nhất định không để xảy ra những sự việc phản cảm từng bị phản ánh để yên tâm khách du lịch đến với Sầm Sơn. Những sự việc lỡ xảy ra trước đây sẽ được chỉnh đốn, sẽ không để xảy ra những việc làm mất lòng khách. Hơn nữa vừa rồi tôi có anh bạn làm thơ ở Hà Nội điện báo sẽ vào Sầm Sơn tắm biển: Mình sẽ vào cùng với một đoàn hơn ba mươi người, cả nam lẫn nữ, sẽ ở nhiều ngày, ông xem Thanh Hóa ngoài Sầm Sơn là nơi có bãi tắm nổi tiếng còn có những nơi nào đáng thưởng ngoạn thật lý thú không?
Thế là tôi đi Sầm Sơn. Ngoài Sầm Sơn ra tôi còn mong muốn được giới thiệu những nơi đáng đến của quê hương tôi.
Trước hết mọi người cũng biết rằng Sầm Sơn vốn là một đô thị nghỉ mát lâu đời. Ngay từ những năm đầu thế kỷ XX, vẻ đẹp của Sầm Sơn đã sớm được người Pháp phát hiện và lựa chọn là địa điểm lý tưởng khai thác nghỉ dưỡng. Người Pháp đã từng xây nhiều villa, biệt thự trên núi Trường Lệ để nghỉ dưỡng; các quan lại của chế độ thực dân đến đây nghỉ ngơi trong suốt những mùa hè. Vua Bảo Đại - vị vua cuối cùng của triều Nguyễn - nhiều lần về Sầm Sơn thưởng ngoạn phong cảnh. Sầm Sơn từng được đón Bác Hồ về thăm và kéo lưới cùng bà con ngư dân địa phương. Có lẽ Sầm Sơn không những có bãi tắm đẹp nổi tiếng miền Bắc, mà Sầm Sơn còn có những phong cảnh và những di tích, những đền, chùa giàu giá trị văn hóa - lịch sử.
Đền Cô Tiên nằm cuối dãy núi Trường Lệ, trên đỉnh hòn Đầu Voi, là di tích nổi tiếng gắn liền với du lịch biển Sầm Sơn. Chuyện xưa kể rằng ngôi đền này thờ một người con gái làm nghề thuốc cứu giúp nhiều người bất hạnh. Cha bắt cô lấy một kẻ giàu có, cô phản đối nên bị đuổi khỏi nhà. Cô yêu thương và lấy một chàng trai nghèo khó tốt bụng tên là Côi. Cuộc sống cứ thế trôi đi, sau đó nàng mắc bệnh hủi, một cụ già xuất hiện đã chạy chữa cho nàng bằng thuốc nam và dòng nước suối trong mát lấy từ Vụng Tiên. Cô gái xinh đẹp khỏi bệnh, bà cụ cáo từ để lại cho vợ chồng họ một tay nải che mưa và một chiếc giỏ mây đựng thuốc cứu người. Một đêm nọ, đi chữa bệnh về khuya, gặp lúc mưa to gió lớn, nhớ lời bà cụ dặn, hai vợ chồng lấy tay nải ra che mưa rồi ngủ thiếp đi. Sáng dậy, họ thấy mình đang ngồi trong ngôi nhà đẹp lộng lẫy 3 gian. Từ đó, hai người ở lại ngôi nhà và đi hái lá thuốc chữa bệnh cho người dân trong vùng. Một buổi sáng đẹp trời, họ dắt tay nhau lên đỉnh núi rồi không quay trở lại. Ngôi nhà trở thành đền Cô Tiên và được dân làng hương khói.
Tọa lạc trên hòn Cổ Giải thuộc dãy núi Trường Lệ, đền Độc Cước là một trong những ngôi đền thiêng nổi tiếng nhất Sầm Sơn. Đền thờ thần Độc Cước - vị thần một chân, gắn với truyền thuyết dân gian bảo vệ dân làng vùng biển. Chuyện kể rằng ngày xửa, ngày xưa, xưa lắm... Khi ấy Sầm Sơn là một vùng biển yên bình. Người dân đang làm ăn bình thường. Ngày đêm bà con ngư dân lên thuyền ra khơi chém sóng trải gió, vớt những bãi cá, luồng tôm, những người làm nông nghiệp thì cày cấy ruộng đồng. Bỗng một ngày nọ đám quỷ biển xuất hiện, chúng khuấy động những cơn sóng dữ, làm tan tác thuyền nghề, lưới chài. Chúng cướp đi những mẻ cá luồng tôm, thậm chí đánh chết người. Trên bờ thì chúng tàn phá mùa màng, nhà cửa đồng ruộng. Đàn bà con gái bị chúng đem đi. Ngày ấy trong làng có một chàng khổng lồ sức mạnh phi thường, dũng khí ngời ngời, đánh đuổi bọn quỷ biển. Để bảo vệ dân làng, chàng đã tự mình xẻ thân làm đôi: một nửa ra biển tiêu diệt quỷ biển, một nửa ở lại trên đất liền bảo vệ dân chài. Nhờ vậy, loài quỷ dữ bị đánh đuổi, cuộc sống của người dân trở lại bình yên. Tưởng nhớ công lao của chàng, người dân nơi đây đã lập đền thờ, gọi là đền Độc Cước.
Sầm Sơn không những có đền Cô Tiên, đền Độc Cước mà còn có Hòn Trống Mái, một huyền tích thần diệu về tình yêu. Hòn Trống Mái nằm trên dãy núi Trường Lệ, đẹp ngây ngất giữa rừng thông. Con đường khá thông thoáng được trải nhựa mịn màng chạy từ chân núi Trường Lệ lên. Khách đến Sầm Sơn, nhiều người không quên tìm đến thưởng ngoạn hai khối đá kỳ vĩ chụm đầu vào nhau tạo nên huyền thoại Trống Mái. Tương truyền rằng, thuở xa xưa ở làng Trường Lệ (Sầm Sơn) có một chàng ngư dân khỏe mạnh, hiền lành, ngày ngày ra khơi đánh cá. Trong một lần biển nổi sóng dữ, chàng phát hiện một cô gái bị sóng cuốn trôi dạt vào bờ. Không ngần ngại, chàng lao xuống dòng nước xoáy, cứu lấy cô gái đang thoi thóp giữa cơn bão. Từ lần gặp định mệnh ấy, hai người đem lòng yêu nhau, rồi nên duyên vợ chồng, sống bên nhau trong túp lều nhỏ dưới chân núi. Ít ai biết rằng, cô gái ấy vốn là một tiên nữ trên Thiên đình. Vì phạm lỗi nhỏ nơi chốn cung mây, nàng bị Ngọc Hoàng giáng xuống trần gian để chịu hình phạt. Hết hạn đi đày, Ngọc Hoàng sai chư thần xuống đón nàng về trời. Nhưng khi đối mặt với lệnh gọi, tiên nữ rơi lệ, khẩn cầu được ở lại trần gian để trọn nghĩa vợ chồng cùng người phàm mà nàng yêu thương hết mực. Trước tấm lòng son sắt ấy, chư thần không nỡ cưỡng ép, bèn trở về tâu lại. Ngọc Hoàng nổi giận, sai Thiên Lôi xuống bắt nàng về trị tội. Song, khi Thiên Lôi giáng trần, sấm sét vang dội, ông chỉ thấy trên sườn núi Trường Lệ, nơi đôi vợ chồng từng sống hiện ra hai khối đá lớn kề nhau - một trông như gà trống, một như gà mái - sừng sững hướng mặt ra khơi xa. Người đời tin rằng đó chính là đôi vợ chồng đã hóa thân, nguyện ở lại cùng nhau, làm chứng nhân cho tình yêu vĩnh cửu giữa trời và đất. Người dân nơi đây vẫn gọi đó là “mối tình hóa đá” - một biểu tượng cho lòng chung thủy, cho khát vọng yêu thương chân thành.
Hòn Trống Mái từ ngàn đời đã thành biểu tượng của Sầm Sơn. Hàng năm, nhất là mùa hè, khách du lịch, nhiều cặp đôi đến Sầm Sơn bao giờ cũng ghé thăm Hòn Trống Mái. Họ đến để chiêm ngưỡng và liên tưởng đến một mối tình đã trở thành huyền thoại.
Đến Sầm Sơn, ngoài những huyền tích đền Cô Tiên, đền Độc Cước, Hòn Trống Mái, khách du lịch còn được biết đến nữ Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Thị Lợi, người gắn với chiến công đánh đắm Thông báo hạm A-mi-ô-đanh-vin của thực dân Pháp tại vùng biển Sầm Sơn năm 1950. Chiến công của Nguyễn Thị Lợi thời đánh Pháp là niềm tự hào của nhân dân Sầm Sơn. Hiện nay ngoài tượng đài người nữ anh hùng ra, Sầm Sơn đã có tên đường Nguyễn Thị Lợi.
Sầm Sơn năm nay đông nghịt khách. Để khách du lịch mỗi ngày đến Sầm Sơn đông hơn, lãnh đạo địa phương cùng với các ban ngành, cùng với các nhà hàng, khách sạn, cùng với những người làm dịch vụ ở Sầm Sơn đã có cả một chương trình quán triệt cho mọi mặt hoạt động đón khách du lịch với tinh thần và cả các biện pháp thật cụ thể sao cho lịch sự, thân thiện, văn hóa. Tôi ngồi ở sân khách sạn Biển Xanh uống cà phê với mấy vị khách từ Hà Nội vào, để thăm dò cảm nhận của các vị về Sầm Sơn. Tôi hỏi nhà thơ Tô Thi Vân, vốn là bạn tôi. Anh cùng mấy người vào đây đã mấy ngày. Để trả lời câu hỏi của tôi: “Các ông cảm thấy Sầm Sơn thế nào?”, Vân rất vui nói với tôi:
- Bọn tôi đến Sầm Sơn là để nghỉ mát, chủ yếu là tắm biển. Phải nói các bãi tắm từ bãi A đến bãi B, C ở Sầm Sơn rất tuyệt vời; cát trắng mịn, bãi trải dài, sóng biển Sầm Sơn những ngày hè này hiền dịu và mát lạnh. Những lớp sóng nhỏ nhẹ và đều đặn cứ lũ lượt trườn từng lớp từ xa chạy vào bờ, nhìn xa thấy biển Sầm Sơn là một màu xanh ngút ngát. Mỗi buổi tắm chúng tôi đằm mình hàng tiếng đồng hồ để vùng vẫy, đùa giỡn với những con sóng. Đôi lúc có người nhắc chúng tôi bơi lặn vừa phải, làm sao tránh những con sóng cuốn ra xa... Được cái Sầm Sơn hiện nay có đội bảo vệ người tắm khá chu đáo. Tôi thấy những chiếc thuyền cứu hộ cắm cờ hoa tiêu liên tục chạy dọc bãi biển, theo dõi những người tắm, lên loa liên tục nhắc nhở mọi người, sẵn sàng ứng cứu khi cần thiết. Theo tôi biết, hình như mấy năm trước, Sầm Sơn từng có xảy ra vụ đuối nước. Giờ nhìn cách tổ chức khá chu đáo của họ, mọi người đến đây tắm biển, đã thấy yên tâm - Dừng một lát Vân tiếp - Tôi thấy người Sầm Sơn thân thiện và lịch sự, nhất là những công việc dịch vụ; từ những người lái xe xích lô đến những người bán hàng rong, không có chuyện ép giá, chèn khách. Giá cả đều niêm yết công khai, không có đòi hỏi thêm. Chúng tôi đến Sầm Sơn lần này thấy yên tâm.
Tôi hỏi:
- Đoàn của ông ngoài những buổi tắm biển Sầm Sơn, ông có muốn đi thăm những đâu trên đất Thanh Hóa không?
- Có đấy, chúng tôi đi thăm một số thắng cảnh ở Sầm Sơn. Phải nói Sầm Sơn có nhiều thắng cảnh rất ấn tượng. Đặc biệt là Hòn Trống Mái. Trong đoàn chúng tôi có mấy cặp mê mẩn khi nghe thuyết minh về mối tình hóa đá trên dãy núi Trường Lệ xinh đẹp. Rất nhiều khách đến đây chụp ảnh, quay phim. Nhưng xúc động không kém vẫn là đền thờ thần Độc Cước. Chà, một câu chuyện huyền thoại từ ngàn xưa mà vấn đề của nó vẫn còn mới như hôm nay. Ngày xưa, chắc là xa xưa lắm rồi, cũng có chuyện quỷ biển, trộm cướp trên đất liền, mà một người đã phải xẻ đôi thân mình: một nửa ở lại đất liền bảo vệ dân làng, một nửa ra ngoài khơi xua đuổi quỷ biển. Chuyện thì xưa rồi, mà là chuyện huyền thoại nữa - Ông Vân chặc lưỡi - Chà, giá như ngày nay có một câu chuyện na ná như vậy đang diễn ra…
Tất cả chúng tôi, tất cả những người khách đang uống cà phê trên sân khách sạn ở Sầm Sơn cùng cười sảng khoái.
Ngày hôm sau tôi nghe nói đoàn khách của nhà thơ Tô Thi Vân muốn từ Sầm Sơn lên đường đi thăm một số nơi trong tỉnh Thanh Hóa. Có một vị hình như làm nghề khảo cổ học đề nghị xin được tách đoàn để lên thăm hang Con Moong. Mấy người lại muốn đi thăm suối cá thần Cẩm Lương, có người lại muốn thăm đền thờ Lê Hoàn.
Ngoài bãi tắm nức tiếng Sầm Sơn với lịch sử đã có từ thời Pháp thuộc, Thanh Hóa còn các bãi biển cũng rất xinh đẹp mới đưa vào khai thác những năm gần đây như Hải Tiến, Hải Hòa, Bãi Đông. Mỗi bãi biển có những đặc trưng khác nhau, và cũng rất đặc sắc vì nó thơ mộng và lãng mạn không kém Sầm Sơn. Ngoài những bãi biển xinh đẹp, từ Sầm Sơn, du khách có thể đi xe chừng bảy chục cây số sẽ đến khu du lịch Bến En với một không gian sóng nước giữa rừng núi. Đó là một khu hồ nước ngọt mênh mông rộng hàng nghìn héc ta với hai mốt hòn đảo lớn nhỏ, được ví như một Vịnh Hạ Long thu nhỏ. Ngoặt về huyện Triệu Sơn (cũ), du khách có thể tìm đến Quần thể di tích lịch sử Quốc gia Am Tiên, gắn với cuộc khởi nghĩa của Bà Triệu chống quân Ngô xâm lược. Tại đây, dự án quần thể du lịch tâm linh và di tích lịch sử Am Tiên đang được triển khai, với điểm nhấn tâm linh mang tính biểu tượng là tôn tượng Phật Đại Nhật Như Lai bằng đồng mạ bạc lớn nhất thế giới.
Đến Thanh Hóa du lịch, ngoài những bãi tắm biển, tắm hồ, hẳn du khách không quên lên thăm khu di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh đang được trùng tu, bảo tồn. Du khách sẽ được thăm vùng đất người anh hùng Lê Lợi khởi nghĩa, nơi một thời hào kiệt bốn phương tụ hội về đây chung sức, đồng lòng chống giặc Minh trong suốt mười năm “nếm mật nằm gai”, cuối cùng giành thắng lợi vẻ vang, mở ra một vương triều thịnh trị, hưng vượng bậc nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam - vương triều Hậu Lê.
Rồi du khách sẽ ghé thăm Thành Nhà Hồ trên đất Vĩnh Lộc, chiêm ngưỡng bức tường thành với những khối đá khổng lồ nặng hàng chục tấn mà không khỏi ngạc nhiên và tự hỏi: Từ thời ấy, người ta đã vận chuyển những khối đá khổng lồ ấy bằng cách nào? Và xây nó bền vững trong suốt mấy trăm năm mà không cần chất kết dính?
Từ Thành Nhà Hồ, các đoàn du khách có thể tạt về Hà Long, huyện Hà Trung (cũ), thăm Khu di tích lăng miếu Triệu Tường - nơi in đậm dấu ấn vương triều Nguyễn. Tại đây, du khách có thể tìm về lăng Trường Nguyên, nơi an táng Nguyễn Kim, thân phụ của Nguyễn Hoàng - vị chúa Nguyễn đầu tiên, người đặt nền móng cho cơ nghiệp của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong và có vai trò quan trọng trong quá trình khai phá, mở mang bờ cõi về phương Nam. Cũng từ đất Vĩnh Lộc, du khách tìm về cội nguồn dòng họ Trịnh với 12 đời chúa, nổi bật nhất là Minh Khang Thái Vương Trịnh Kiểm, người đặt nền móng cho cơ nghiệp họ Trịnh - mở ra một thời kỳ vua Lê - chúa Trịnh đặc biệt của lịch sử dân tộc.
Tham quan du lịch trên đất Thanh quê tôi, nhiều du khách thường xuôi dòng sông Mã, nghe điệu hò độc đáo, từ con sông chảy qua khu vực Hàm Rồng, nơi chiếc cầu sắt từng hứng chịu hàng ngàn tấn bom đạn, nơi đã lập lên những chiến công hiển hách suốt thời chống Mỹ nơi đã sinh ra những nữ anh hùng.
Qua Hàm Rồng, quý khách nên ghé thăm chùa Sùng Nghiêm Diên Thánh trên đất Văn Lộc, Hậu Lộc (cũ), một ngôi chùa được xây dựng từ thời nhà Lý, thăm đền Bà Triệu uy nghiêm bên đường quốc lộ.
Tôi đã dẫn các bạn qua những thắng cảnh, những di tích đáng nhớ ở Thanh Hóa. Nhưng có một điểm rất nhiều người, trên đường từ Sầm Sơn về Hà Nội, hoặc từ Hà Nội vào Sầm Sơn, đều muốn ghé thăm, đó là động Từ Thức ở Nga Sơn (cũ) để hiểu chuyện từ ngàn xưa, dù là huyền thoại, tại sao chàng Từ Thức đã lên cõi tiên vẫn cố trở về hạ giới để được sống giữa trần gian?
N.V.Đ