Lâm Sơn Trang - Dòng chảy di sản (Bút ký dự thi)
LÊ VĂN SỰ
Lâm Sơn Trang - Dòng chảy di sản
Bút ký dự thi
Tôi nhớ cách đây hơn mười năm, trong một lần cùng Tiến sĩ Đỗ Quang Trọng, khi ấy là Giám đốc Trung tâm Di sản Thành Nhà Hồ, (Anh Trọng hiện nay là Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa), và một số cán bộ Viện khảo cổ học đang tham gia khai quật khảo cổ Di tích Đàn tế Nam Giao, tôi có dịp đến thăm Lâm Sơn Trang của anh Nguyễn Hải Hưng. Khi ấy tôi đang là Trưởng phòng Văn hóa thông tin kiêm Giám đốc Trung tâm Văn hóa - Thể thao huyện Vĩnh Lộc. Lần đầu đặt chân đến Lâm Sơn Trang, tôi không khỏi ngỡ ngàng trước những gian trưng bày cổ vật được sắp đặt công phu, khoa học. Ngay cả cán bộ khảo cổ học đi cùng cũng dành nhiều lời khen ngợi cho bộ sưu tập và cách bài trí nơi đây. Ấn tượng ấy đã thôi thúc tôi viết một bài thơ tứ tuyệt về điểm trưng bày cổ vật này. Hôm nay, trở lại Lâm Sơn Trang, những câu thơ năm nào bỗng trở về trong tôi, tươi rói như một ký ức vừa được đánh thức:
Dấu Xưa Còn Mãi
Lâm Sơn Trang giữa đất này
Ngàn năm đất Việt về đây nói lời
Cổ vật đến tự muôn nơi
Trang sử ký, những trang đời hiện lên…
Lâm Sơn Trang nằm ở trung tâm thị trấn Vĩnh Lộc (cũ) cách Thành Nhà Hồ 2,5km. Mọi người khi vào thăm Di tích Đàn tế Nam Giao của triều Hồ theo đường Hồ Nguyên Trừng ngược lên khoảng 300m chúng ta sẽ gặp Lâm Sơn Trang - nơi trưng bày cổ vật của gia đình anh Nguyễn Hải Hưng, tọa lạc ngay chân núi Đốn Sơn với không gian cây xanh bốn mùa thoáng mát. Anh vốn là người xã Nga Bạch, huyện Nga Sơn (cũ) đến đây lập nghiệp, lấy vợ, và là chủ nhân của Lâm Sơn Trang này. Anh Nguyễn Hải Hưng sinh năm 1968, dáng người tầm thước, gương mặt sáng; ở anh toát lên vẻ giản dị, chân thành của một người đã dành nhiều năm gắn bó với những dấu tích của thời gian.
Sau nhiều năm bươn chải với đủ các nghề, vì tình yêu và niềm say mê cổ vật, anh Nguyễn Hải Hưng đã dành trọn tâm huyết cho việc sưu tầm cổ vật, mong muốn lưu giữ những giá trị văn hóa, lịch sử của cha ông và trao truyền những giá trị ấy cho các thế hệ mai sau. Suốt hơn 30 năm, anh không ngại mưa nắng, lặn lội khắp các miền đất nước, từ vùng núi cao xa xôi đến các vùng ven biển, từ xứ Huế đến Lâm Đồng… để tìm kiếm, sưu tầm những cổ vật mang dấu ấn thời gian. Những cổ vật anh sưu tầm cứ thế được đưa về Lâm Sơn Trang, ngày một nhiều thêm. Anh mong những gì mình sưu tầm được sẽ giúp mọi người hiểu hơn, trân trọng hơn những giá trị văn hóa, lịch sử của cha ông.
Khi đến thăm Lâm Sơn Trang, chúng tôi ngồi dưới vòm cây bóng mát, nhấp chén trà ướp hương nhài tỏa ra thơm phức, câu chuyện về những cổ vật cũng trở nên gần gũi hơn. Giữa không gian thanh bình ấy, anh Hưng vui vẻ chia sẻ:
- Tôi muốn Lâm Sơn Trang được xây dựng và định hướng như một bảo tàng cổ vật cùng hệ sinh thái tự nhiên kết hợp không gian kiến trúc, văn hóa, lịch sử đặc sắc. Du khách tới đây, không chỉ tham quan, tìm hiểu về các giá trị văn hóa, lịch sử của dân tộc mà còn được thư giãn, nghỉ ngơi, thưởng trà giữa thiên nhiên tươi đẹp, dịu mát và chiêm ngưỡng các thế cây bonsai độc đáo…
Hiện nay, Lâm Sơn Trang lưu giữ hơn 50.000 cổ vật. Bộ sưu tập khá phong phú, từ những miếng sành, sứ cho đến trống đồng Đông Sơn hàng nghìn năm tuổi. Tất cả được trưng bày khá khoa học, tạo sự thuận lợi cho du khách tham quan, tìm hiểu và tiếp cận những cổ vật được trưng bày theo trình tự lịch sử, từ khi xuất hiện cuộc sống sơ khai của con người trên đất Thanh Hóa cho đến hôm nay.
Nét nổi bật nhất trong bộ sưu tập của Lâm Sơn Trang là những cổ vật, hiện vật, những di vật của thời tiền sử ở núi Đọ, núi Nuông, Mái Đá Điều, hang Con Moong, Đa Bút... đã chứng minh Thanh Hóa là vùng đất tối cổ, cách đây 40 - 30 vạn năm con người đã có mặt. Tất cả các cổ vật, hiện vật được lưu giữ tại Lâm Sơn Trang là sự minh chứng cho các thời đại đã qua của vùng đất Tiên Rồng trong không gian văn hóa đặc sắc của xứ Thanh.
Bộ sưu tập hơn 50.000 cổ vật của Lâm Sơn Trang giới thiệu đầy đủ các nền văn hóa tiền Đông Sơn với ba giai đoạn phát triển kế tiếp nhau: Giai đoạn Cồn Chân Tiên, Đông Khối, Quỳ Chữ, trong thời kỳ dựng nước đầu tiên. Các sưu tập hiện vật trưng bày tại đây giúp cho người xem thấy được diễn tiến của sự xuất hiện, phát triển của kỹ thuật luyện kim và chế tác kim loại, bên cạnh là sự phát triển đạt đến đỉnh cao của kỹ thuật chế tác đá. Đây là tiền đề cơ sở vật chất, kỹ thuật cho văn hóa Đông Sơn kế tiếp ra đời và phát triển rực rỡ trên đất Thanh Hóa, là nền tảng cơ sở vật chất góp phần tạo dựng Nhà nước Văn Lang thời các vua Hùng dựng nước. Phần này được thể hiện sinh động cụ thể, đầy sức thuyết phục thông qua các sưu tập công cụ sản xuất, đồ dùng sinh hoạt, vũ khí, đồ trang sức... Đặc sắc nhất là bộ sưu tập trống đồng, thạp đồng cùng với họa tiết trang trí tuyệt mỹ của nghệ thuật trang trí đồ đồng Đông Sơn đã gây được ấn tượng sâu sắc đối với khách tham quan, các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước.
Đến với Lâm Sơn Trang du khách còn được ngắm các bộ sưu tập lớn như: Bộ sưu tập đồ gốm - sành - sứ phát hiện được trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa, sưu tập Lý - Trần, sưu tập Lê - Trịnh, sưu tập men lam thời Nguyễn, sưu tập gốm - sành Mỹ Cương, sưu tập bình vôi qua các thời kỳ, bộ sưu tập tiền cổ của Việt Nam và Trung Quốc (có độ tuổi từ 200 đến 2000 năm).
Để tạo không gian trưng bày cổ vật, Lâm Sơn Trang đã xây dựng 6 căn nhà cổ trên diện tích 4.000m2 theo kiến trúc xưa, với vật liệu tre, luồng và lớp mái lá được bài trí một cách khéo léo, vừa mộc mạc, gần gũi vừa hài hòa với cảnh quan thiên nhiên. Bên trong những ngôi nhà này, các cổ vật được anh Hưng sưu tầm, tập hợp về đây và sắp xếp theo từng chủng loại, niên đại, đồng thời bố trí một cách khoa học theo trình tự thời gian.
Lâm Sơn Trang còn phối hợp chặt chẽ với Trung tâm Di sản Thành Nhà Hồ để quảng bá, kết nối điểm đến, góp phần tạo thêm địa chỉ tham quan văn hóa cho du khách khi đến với vùng đất Vĩnh Lộc. Nhiều đoàn khách khi đến tham quan Đàn tế Nam Giao đã tìm đến thăm Lâm Sơn Trang để tiếp tục khám phá những dấu tích văn hóa - lịch sử được lưu giữ nơi đây.
Du khách đến với Lâm Sơn Trang được thỏa thích ngắm bộ sưu tập đồ xưa cũ phủ màu thời gian nơi đây với hàng ngàn cổ vật, cảm nhận được đời sống của dân tộc ta từ xa xưa đến ngày nay. Du khách cũng được đắm mình trong nét cổ xưa qua các cổ vật từ các đồ đá, đồ gốm đến đồ đồng, đồ sắt đủ các niên đại đến những nồi niêu, bình lọ, bát đĩa bằng gốm, bằng đất nung, đồ dùng lao động, vũ khí thô sơ của người xưa được trưng bày ở đây. Người xem hình dung ra phần nào lịch sử hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước oai hùng của cha ông, từ đó càng thêm tự hào về truyền thống lao động cần cù, sáng tạo của nhân dân ta với nền văn minh lúa nước.
Không chỉ trưng bày các cổ vật, Lâm Sơn Trang còn sở hữu 5 ngôi nhà cổ được phục dựng theo kiến trúc thời Thành Thái và Khải Định. Khi đứng trước ngôi nhà cổ, anh Nguyễn Hải Hưng chậm rãi nói:
- Để những ngôi nhà này giữ được đúng kiểu kiến trúc xưa, tôi đã tham quan, tìm hiểu và nhờ những người am hiểu tư vấn, giúp đỡ trong quá trình dựng lại. Không những thế, bên trong những ngôi nhà cổ cũng có trưng bày những cổ vật hết sức giá trị về văn hóa, lịch sử.
Khi ngắm nhìn ngôi nhà này lòng tôi bồi hồi xúc động nghĩ tới vị vua Thành Thái, người giàu lòng yêu nước và có tinh thần chống Pháp; vì chống Pháp ông đã bị ép thoái vị và bị đưa đi quản thúc, rồi tới năm 1916 ông bị đưa đi đày cùng con trai là vua Duy Tân tới đảo Réunion ở vùng Ấn Độ Dương.
Qua tham quan và trò truyện với Nguyễn Hải Hưng, chúng tôi càng trân trọng tấm lòng của anh. Mặc dù đã dành biết bao công sức, thời gian và tiền của để sưu tầm, gìn giữ cổ vật và xây dựng không gian trưng bày, anh vẫn quanh năm mở cửa Lâm Sơn Trang để đón khách tham quan miễn phí.
Không chỉ là điểm đến để du khách tìm hiểu những giá trị văn hóa của vùng đất di sản, Lâm Sơn Trang còn thường xuyên đón các đoàn học sinh đến tham quan, trải nghiệm, qua đó giúp các em hiểu thêm về lịch sử, văn hóa dân tộc qua các thời kỳ và bồi đắp tình yêu, niềm tự hào đối với di sản của cha ông.
Trong một lần tôi đến Trường THCS Tây Đô để giới thiệu sách của mình mang tên “Người đàn bà ngắm trăng”, ông Trịnh Trung Châu - Hiệu trưởng nhà trường đã chia sẻ với tôi:
- Hằng năm, ngoài việc nhà trường tổ chức cho học sinh các lớp đến Thành Nhà Hồ tham quan, giao lưu, tìm hiểu lịch sử, các em còn được đến Lâm Sơn Trang để tìm hiểu thêm về lịch sử, văn hóa dân tộc và những giá trị được cha ông trao truyền qua các thời kỳ. Qua mỗi chuyến tham quan, các em đều thấy rất bổ ích, từ đó càng thêm yêu quê hương, đất nước.
Em Trương Đỗ Quyên, học sinh lớp 9, Trường THCS Tây Đô hồ hởi cho biết:
- Hôm nay, em được các thầy đưa đến tham quan, tìm hiểu những cổ vật gắn với lịch sử dân tộc qua các triều đại Lý, Trần, Hồ, Lê… Qua những cổ vật, hiện vật được lưu giữ tại Lâm Sơn Trang, em hiểu thêm về lịch sử, văn hóa dân tộc và những giá trị mà cha ông đã để lại.
Với lợi thế nằm gần các di tích, danh thắng của Vĩnh Lộc như: Di sản Văn hóa thế giới Thành Nhà Hồ, chùa Giáng, Khu du lịch sinh thái động Tiên Sơn, động Hồ Công, Đàn tế Nam Giao, đền Trần Khát Chân, chùa Nhân Lộ, chùa Hà Lương, đình Hà Lương… khu trưng bày cổ vật Lâm Sơn Trang đã trở thành điểm đến văn hóa thu hút hàng nghìn lượt du khách tham quan mỗi năm trong tour du lịch khám phá vùng đất di sản Vĩnh Lộc.
Hiện nay, Lâm Sơn Trang đang tiếp tục được đầu tư xây dựng, định hướng phát triển theo mô hình bảo tồn cổ vật gắn với hệ sinh thái tự nhiên và không gian kiến trúc văn hóa đặc sắc. Nơi đây quanh năm mở cửa miễn phí để đón khách đến tham quan. Đến Lâm Sơn Trang, du khách không chỉ tìm hiểu những dấu tích của lịch sử qua các cổ vật, hiện vật được lưu giữ mà còn có thể nghỉ ngơi, thư giãn, thưởng trà giữa khung cảnh yên bình, tươi đẹp.
Khi chúng tôi rời Lâm Sơn Trang, lời tâm sự đầy cảm động và trách nhiệm của anh Nguyễn Hải Hưng lúc tiễn đoàn vẫn ngân lên trong lòng tôi: “Tôi say mê sưu tầm cổ vật với mong muốn giản đơn là lưu giữ những giá trị văn hóa, lịch sử, kiến trúc của dân tộc từ thời tiền sử mà cha ông chúng ta để lại. Qua đó giúp các thế hệ trẻ hôm nay và mai sau hiểu về lịch sử, cội nguồn đó. Nếu sau này về già không còn đủ sức tiếp tục sưu tầm, tôi xin hiến tặng cho Bảo tàng tỉnh hoặc một đơn vị nào đủ điều kiện lưu giữ, phát huy giá trị mà tôi đã dày công gây dựng tại Lâm Sơn Trang…”.
Tôi tin rằng, với một bảo tàng cổ vật phong phú, độc đáo và hơn hết lại được vun đắp bởi một người có tâm, có tầm, tràn đầy nhiệt huyết với di sản, Lâm Sơn Trang sẽ không chỉ là điểm đến hấp dẫn trong hành trình khám phá vùng đất Vĩnh Lộc mà còn có sức lan tỏa đến nhiều vùng miền trong cả nước.
L.V.S