Thư pháp xứ Thanh hành trình và kết nối
ĐĂNG VĂN
Xứ Thanh là vùng đất quý hương, vùng đất di sản, đất kinh đô xưa, nơi phát tích của các vương triều: tiền Lê, hậu Lê, nhà Hồ, nhà Nguyễn cùng những anh hùng dân tộc Bà Triệu, Lê Hoàn, Lê Lợi. Vùng đất có núi An Hoạch đá nổi tiếng, nguyên liệu quý để làm văn bia (bia Tự Đức ở Huế, bia Vĩnh Lăng Thanh Hóa…). Thanh Hóa cũng là quê hương của nhiều bậc nho sĩ, nhà giáo, nhà tri thức tên tuổi của đất Việt.
Trải qua ngàn năm Bắc thuộc, Việt Nam ảnh hưởng từ văn hóa phương Bắc, nên đã dùng chữ Hán, từ thế kỷ X đến thế kỷ XX người Việt tạo ra được chữ Nôm, dựa trên chữ Hán để viết tiếng Việt, từ đó xây dựng nền văn hiến lâu đời mang bản sắc dân tộc Việt Nam. Ở Thanh Hóa - miền đất có nhiều di sản Hán Nôm, nhất là bia và văn bia (hiện vật tiêu biểu cho thư pháp Hán Nôm, bia, sắc phong, hoành phi câu đối) có nhiều danh sư hàng đầu cả nước, ghi đậm dấu ấn lịch sử về chữ viết. Chữ được khắc trên các văn bia cổ. Khi kết thúc chế độ khoa cử Nho học dưới triều Nguyễn (1919), Hán học ở Việt Nam suy tàn, thư pháp Hán Nôm cũng nằm trong tình trạng đó. Thập niên 80 thế kỷ trước số người đáng gọi là nhà thư pháp ở nước ta không nhiều, lác đác đủ đếm trên đầu ngón tay. Thời đó chỉ có bốn nhân vật nổi tiếng, được tôn vinh là “tứ trụ thư pháp” Việt Nam. Trong số các cụ: Lỗ Công Văn Bách, Vĩnh Nguyên Lại Cao Nguyện, Tiến sĩ Hán học Cung Khắc Lược, Thanh Hóa tự hào có cụ Lê Xuân Hòa - Bút danh Thanh Hoằng Khê (lấy chữ đầu của tỉnh Thanh Hóa, huyện Hoằng Hóa, và làng Phú Khê). Cụ Hòa là nhà Nho, nhà Thư pháp, một danh họa, cụ miệt mài nhiều năm luyện rèn để có một phong cách Thư pháp rắn rỏi, hào hoa. Tác phẩm của cụ được trưng bày tại nhiều triển lãm trong nước, được đông đảo công chúng yêu thích và ngưỡng mộ. Không chỉ người Việt Nam mà hàng trăm đoàn khách nước ngoài, từ châu Á, đến châu Âu đều tìm đến cụ xin chữ vào thập niên 80 - 90 của thế kỷ trước. Phong trào Thư pháp phát triển ngày một mạnh lên, đặc biệt các miền kinh đô xưa. Đến nay trên phạm vi toàn quốc nhiều Câu lạc bộ Thư pháp đã ra đời. Đặc biệt vào tháng 7 năm 2025 Viện Nghiên cứu và Bảo tồn Văn hóa đã thành lập và ra mắt Trung tâm Việt Nam Thư Pháp, nơi quy tụ các nhà thư pháp ở khắp ba miền đất nước, điều đó khẳng định vị trí sự lan tỏa của Thư pháp Việt Nam.
Ở Thanh Hóa - miền đất văn hiến - cũng như nhiều địa phương khác, hàng năm đến ngày giỗ, lễ hội Kỳ Phúc, tôn vinh các thần tích, nhân vật lịch sử, hay Thần hoàng, Thành hoàng, người dân lại đến chiêm bái, bày tỏ sự ngưỡng mộ và lưu truyền lại nét văn hóa trong dân gian. Phong tục thỉnh chữ để đặt niềm tin vào các vị thánh thần, cầu nguyện: Phong điều vũ thuận, Quốc thái dân an, gia đình sung túc, mua may bán đắt, con cái thành đạt, xua tan dịch bệnh… Đạo lý uống nước nhớ nguồn, hướng về tổ tiên. Nét chữ thư pháp đã đẹp về hình thức còn ẩn chứa sâu xa ở nội dung, là loại hình văn hóa phi vật thể có tính nghệ thuật cao, là món ăn tinh thần không thể thiếu đối với đời sống thực tại. Một thú chơi tao nhã được xếp vào vị trí như sau: “Nhất chữ, nhì tranh, tam sành, tứ kiểng”.
Cách đây 15 năm, nhà giáo, nhà thư pháp Đỗ Đình Phong cùng một số người am hiểu, đam mê sâu sắc về Hán Nôm đã đứng ra sáng lập, lấy tên: Câu lạc bộ (CLB) Thư pháp Báo Xuân Hoa. Một dấu mốc quan trọng đó là, tháng 9 năm 2010 CLB được UBND thành phố Thanh Hóa ký quyết định phê chuẩn công nhận ra mắt CLB Thư pháp Báo Xuân Hoa, do cụ Đỗ Đình Phong làm Chủ nhiệm. Cần nói thêm về cụ cố Đỗ Đình Phong, nguyên là thầy giáo dạy môn Hóa cấp ba, trong Thư pháp của cụ còn có cả nét họa, khi về hưu cụ chỉ đam mê say sưa với Thư pháp Hán - Nôm, ngày ngày tận tình dạy bảo tỉ mỉ, truyền nghề cho những người yêu thích thư pháp, trong đó có nhiều môn sinh của cụ đã vào tuổi cổ lai hy.
Với sự đóng góp tích cực vào lĩnh vực Văn hóa nghệ thuật tỉnh nhà, vào đầu năm 2016 CLB Thư pháp Báo Xuân Hoa - tiền thân của CLB Thư pháp Thanh Hoa - được công nhận là thành viên của Hội Văn học Nghệ thuật Thanh Hóa. Cũng kể từ đó, hoạt động của CLB thêm sôi nổi và lan tỏa, thêm vào đó là nét cộng hưởng trong Văn nghệ truyền thống bộ môn hát Văn, hát Tuồng cổ. Người “thuyền trưởng” của phong trào văn nghệ đó là Nghệ nhân Ưu tú Hoàng Bồng năm nay 85 tuổi (hiện là Phó Chủ nhiệm CLB Thư pháp Thanh Hoa). Hội viên trong CLB là Kiến trúc sư, Nhà thư pháp Lê Đình Sơn, cũng là một nhạc công xuất sắc về nhạc cụ dân tộc: nhị, sáo mèo, đàn bầu.
Tháng 4 năm 2018, CLB đổi tên là CLB Thư pháp Thanh Hoa. Để tạo nguồn cảm hứng và mở rộng cơ hội tiếp cận chữ Hán Nôm tại những nơi có di tích lịch sử, hằng năm CLB đều tổ chức cho hội viên đi tham quan trong tỉnh. Mỗi độ xuân về, tết đến, CLB xây dựng các hoạt động cụ thể trong khuôn khổ các lễ hội Báo Xuân trong thành phố; phối hợp với Hội Nhà báo Thanh Hóa và Thư viện tỉnh; tham gia tích cực trong Ngày Thơ Nguyên tiêu. Qua đó, CLB giới thiệu và trưng bày các tác phẩm thư họa, sáng tác các tiết mục văn nghệ, trình diễn thư pháp, tặng chữ cho đại biểu, quan khách và học sinh, góp phần lan tỏa giá trị nghệ thuật thư pháp trong cộng đồng. Tổ chức những chuyến đi về các Trung tâm văn hóa huyện, quảng bá sách báo, tặng chữ đầu năm. Với bộ môn Thư pháp, với hình ảnh mực tàu giấy đỏ, đến đâu cũng được mọi người yêu chữ ngưỡng mộ, háo hức đón nhận. Hiện nay CLB có 18 hội viên, gồm có một tổ thư pháp Hán Nôm, một tổ thư pháp Quốc Ngữ, có 4 hội viên là nữ. Tại lễ hội “Hội ngộ Thành Sen” - Quy tụ các ông đồ đất Việt, CLB Thư pháp Thanh Hoa đã tham gia dự treo 2 bức thư họa của nhà thư pháp Đăng Văn, được đánh giá là 2 tác phẩm xuất sắc cùng một số tiết mục văn nghệ mang sắc thái nội dung của văn nghệ xứ Thanh được mọi người đón nhận. Tháng 8 năm 2025, tham gia Hội nghị Đại biểu các nhà thư pháp Việt Nam tại Nghệ An, CLB Thư pháp Thanh Hoa có 10 hội viên được kết nạp vào Trung tâm Việt Nam Thư pháp do Viện Nghiên cứu và Bảo tồn Văn hóa tổ chức và sáng lập, có 5 tác phẩm Thư pháp dự treo, các tác phẩm đã được tặng Kỷ niệm chương và nhận 1 giải Ba. Tháng 9 năm 2025 đăng ký tham gia cuộc thi “Thư pháp thành phố Hải Phòng”, nhận về một giải Ba trong tổng số 215 tác phẩm thư pháp của 56 tác giả trên các tỉnh thành cả nước.
Thư pháp - nơi lưu giữ nét đẹp văn hóa. CLB Thư pháp Thanh Hoa đã và đang tiếp nối hành trình cùng con chữ, kết nối giao lưu cùng các CLB Thư pháp trong cả nước. Để chuẩn bị kỷ niệm CLB vừa tròn 15 năm tuổi (2010-2025) CLB và những nhà Thư pháp xứ Thanh đã tích cực tập luyện và sáng tạo, góp phần lưu giữ và phát triển Thư pháp - một bộ môn nghệ thuật gần gũi với cuộc sống đời thường, đưa nghệ thuật “xin - cho” chữ nghĩa trở thành mỹ tục không thể thiếu khi mỗi độ xuân về tết đến. Thư pháp chữ Hán cổ xưa lại thêm chữ Quốc ngữ ngày nay trong sự sáng tạo với muôn vàn hình thái phong phú, đa dạng, khám phá đến từng ngữ nghĩa của ngôn từ. Thư pháp xứ Thanh trên hành trình và kết nối, tất cả nhằm khơi dậy tinh thần hiếu học, tôn sư trọng đạo, trân quý những giá trị có sức sống lâu bền trong đời sống Văn hóa dân tộc.
Đ.V