Những tín hiệu của đời sống văn chương qua cuộc thi truyện ngắn năm 2025 trên Tạp chí Văn nghệ Xứ Thanh
Những tín hiệu của đời sống văn chương qua cuộc thi truyện ngắn năm 2025 trên Tạp chí Văn nghệ Xứ Thanh
Nhà văn, nhà báo THY LAN
Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Xứ Thanh
Trong đời sống văn học, mỗi cuộc thi sáng tác không chỉ là một hoạt động nghề nghiệp quen thuộc mà còn là dịp để nhìn lại một lát cắt của hành trình sáng tạo. Qua những trang bản thảo gửi về, những chuyển động âm thầm của đời sống văn chương dần hiện ra, khi rõ ràng, khi thấp thoáng nhưng luôn gợi mở những suy nghĩ đáng chú ý về tâm thế người viết và những biến chuyển của đời sống tinh thần đương đại.
Cuộc thi truyện ngắn hay năm 2025 do Tạp chí Văn nghệ Xứ Thanh tổ chức cũng không nằm ngoại lệ đó. Không chỉ là một hoạt động chuyên môn của tạp chí, cuộc thi còn trở thành điểm gặp gỡ của những người viết ở nhiều vùng miền, nơi những câu chuyện đời sống được chuyển hóa thành những trang văn với nhiều cách nhìn và nhiều giọng điệu khác nhau. Qua cuộc thi, có thể nhận ra những tín hiệu đáng chú ý của đời sống sáng tác hôm nay. Ở đó có những tìm tòi, những chuyển động và cả những nỗ lực vượt thoát của thể loại truyện ngắn trong bối cảnh đời sống xã hội đang biến đổi nhanh chóng.
Mùa truyện ngắn từ cuộc thi
Ngay từ khi phát động, cuộc thi đã nhận được sự hưởng ứng của đông đảo người viết ở nhiều địa phương trên cả nước. Bên cạnh những cây bút đã quen tên trên văn đàn, sự xuất hiện của nhiều tác giả trẻ, thậm chí có cả những cây bút đang là học sinh trung học, đã đem đến một nguồn năng lượng mới cho không khí sáng tác. Ban Biên tập Tạp chí Văn nghệ Xứ Thanh đã triển khai nhiều hình thức thông tin về cuộc thi thông qua tạp chí in, trang thông tin điện tử và các nền tảng mạng xã hội. Nhờ vậy, thông tin về cuộc thi được lan tỏa khá rộng rãi, tạo nên sự quan tâm của những người viết và bạn đọc yêu văn chương.
Sau gần một năm phát động, Ban Tổ chức đã tiếp nhận hơn 250 truyện ngắn dự thi. Trong đó có 30 truyện ngắn của 20 tác giả là người Thanh Hóa. 15 tác giả là hội viên Hội Văn học Nghệ thuật Thanh Hóa gửi 20 truyện ngắn tham dự.
Từ số lượng bản thảo khá phong phú ấy, Ban Biên tập đã tiến hành sơ tuyển nghiêm túc, lựa chọn những tác phẩm có chất lượng để lần lượt giới thiệu trên các số của Tạp chí Văn nghệ Xứ Thanh trong năm 2025. Tổng cộng có 45 truyện ngắn được đăng tải trên 11 số tạp chí, góp phần tạo nên một diện mạo khá rõ của mùa truyện ngắn năm nay. Để bảo đảm sự khách quan trong chấm giải, Ban Tổ chức đã tiến hành rọc phách toàn bộ tác phẩm trước khi gửi tới Hội đồng Sơ khảo và Chung khảo. Các bản thảo được đánh số thay cho tên tác giả để việc thẩm định chỉ dựa trên giá trị văn chương của tác phẩm.
Hội đồng Chung khảo gồm nhà văn, nhà báo Nguyễn Xuân Thủy - hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, Thư ký tòa soạn Tạp chí Văn nghệ Quân đội - Trưởng Ban Giám khảo; nhà văn, nhà báo Phong Điệp - hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, Phó Trưởng Ban Văn hóa - Xã hội (Báo Nhân Dân); nhà văn, nhà báo Đào Bá Đoàn - hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, Phó Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Hội Nhà văn Việt Nam.
Kết quả cuộc thi đã trao 10 giải thưởng gồm 3 giải Nhì, 3 giải Ba và 4 giải Tư. Cuộc thi không có giải Nhất. Điều đó cho thấy sự thận trọng và nghiêm túc của Hội đồng Giám khảo khi đặt yêu cầu chất lượng nghệ thuật lên hàng đầu. Việc không có giải cao nhất cũng gợi ra một suy nghĩ đáng chú ý. Truyện ngắn hôm nay vẫn đang trong hành trình tìm kiếm những bước vượt thoát mới, để từ những câu chuyện đời sống có thể đạt tới những phát hiện nghệ thuật sâu sắc hơn và tạo nên những dấu ấn nổi bật của thể loại.
Những tín hiệu của đời sống sáng tác
Qua những truyện ngắn dự thi, có thể nhận ra một bức tranh đời sống khá phong phú. Từ nông thôn đang chuyển mình, miền núi với những biến đổi của bản làng, cho đến đời sống đô thị với những áp lực mưu sinh và những biến động trong tâm lý con người hiện đại. Có thể kể đến một số truyện ngắn như: Con đường làng của tác giả Trần Văn Hiếu; Người con của bản của tác giả Trần Mai Lan, Người nấu ăn của tác giả Nguyễn Thu Hằng, Bạn thuê của tác giả Lệ Thanh…
Một số truyện chạm tới ký ức chiến tranh và hậu chiến, tiêu biểu như: Lời hứa của đồng đội của tác giả Nguyễn Văn Nhật Thành; Kỷ vật của người lính của tác giả Trịnh Tuyên; Lúa hát của tác giả Nguyễn Trọng Văn,... Một số truyện khác đi vào những câu chuyện gia đình, những mối quan hệ đang thay đổi trong xã hội hôm nay như: Bố chồng tôi của tác giả Nguyễn Ngọc Chiến; Nhà hoa hậu của tác giả Nguyễn Văn Học; Trong những ngôi nhà của tác giả Hồ Thị Linh Xuân; Quý tử của tác giả Lê Ngọc Sơn,… Có truyện khai thác những xung đột âm thầm trong đời sống cá nhân và những khoảng trống tinh thần mà con người phải đối diện giữa nhịp sống ngày càng gấp gáp, tiêu biểu như: Mùa quất trổ hoa của tác giả Ngọc Thứ; Về “nhà” của tác giả Nguyễn Trần Thanh Trúc, Hoa nở trên đồi gió lạnh của tác giả Quách Thái Di,…
Những đề tài ấy không hẳn mới. Nhưng cách tiếp cận đã có những chuyển động đáng chú ý. Nhiều tác giả quan tâm hơn đến chiều sâu tâm lý nhân vật, chú ý xây dựng tình huống truyện và tiết chế giọng kể. Hiện thực không chỉ là phông nền của câu chuyện mà trở thành không gian để nhân vật đối diện với những lựa chọn và những giằng xé nội tâm.
Cách kể chuyện cũng có những dấu hiệu đổi mới. Điểm nhìn linh hoạt hơn, chi tiết đời sống được sử dụng nhiều hơn để phát triển câu chuyện thay cho những lời giải thích trực tiếp của người kể.
Tuy vậy, bên cạnh những điểm sáng, một số hạn chế cũng bộc lộ khá rõ. Không ít truyện vẫn lựa chọn những cách viết an toàn, thiếu xung đột nội tại, khiến câu chuyện chưa tạo được sức căng cần thiết của nghệ thuật, như: Ngày vui xa xôi của tác giả Nguyễn Trần Thanh Trúc; Ăn tết nhà ngoại của tác giả Lê Thị Thu Thanh; Mặt trời nhỏ của tác giả Linh Châu… Có truyện giàu chất liệu đời sống nhưng vẫn đứng ở ranh giới giữa truyện ngắn và ký sự, như: Sáng đèn nơi vùng chiêm trũng của tác giả Lê Quang Huy,… Câu chuyện chân thực, cảm xúc chân thành nhưng chưa được chuyển hóa trọn vẹn thành cấu trúc nghệ thuật của truyện ngắn.
Một hiện tượng khác là việc lộ ý. Ở một số tác phẩm như: Vị của hoa muối của tác giả Lò Gia Tuấn, Dòng sông hồi sinh của tác giả Trần Anh Đức,… thông điệp được bộc lộ quá trực tiếp khiến nhân vật trở thành phương tiện diễn đạt tư tưởng thay vì tồn tại như những hình tượng nghệ thuật độc lập. Những hạn chế ấy không phải là điều hiếm gặp trong đời sống sáng tác. Nhưng chính từ đó cũng cho thấy truyện ngắn hôm nay vẫn đang trong quá trình tìm kiếm những hình thức biểu đạt mới để từ những câu chuyện quen thuộc có thể mở ra những chiều sâu mới của đời sống con người.
Từ cuộc thi nhìn ra những hướng đi của truyện ngắn
Từ những gì bộc lộ qua cuộc thi, có thể thấy việc bồi dưỡng lực lượng sáng tác trẻ vẫn là một nhiệm vụ quan trọng. Đặc biệt là những cây bút ở miền núi, vùng sâu, vùng cơ sở, nơi đời sống còn rất giàu chất liệu nhưng tiếng nói văn chương vẫn chưa được bộc lộ đầy đủ.
Bên cạnh đó, truyện ngắn trong thời gian tới có lẽ cần đi sâu hơn vào thân phận con người trong xã hội hiện đại. Con người đang đứng giữa nhiều biến chuyển của đời sống, giữa truyền thống và hiện đại, giữa sự phát triển của đời sống vật chất và những khoảng trống tinh thần ngày càng rõ rệt.
Khi gắn bó sâu hơn với đời sống, văn chương sẽ tránh được lối viết suy đoán và những mô típ lặp lại quen thuộc. Những trải nghiệm thực tế luôn giúp người viết tìm thấy những chi tiết sống động, từ đó tạo nên sức thuyết phục tự nhiên cho tác phẩm.
Từ góc nhìn ấy, mục tiêu của những cuộc thi văn học không chỉ dừng lại ở việc tìm ra những tác phẩm hay trong từng mùa sáng tác. Điều quan trọng hơn là góp phần phát hiện và bồi dưỡng những người viết có khả năng đi đường dài, có bản lĩnh nghề nghiệp và có phong cách riêng.
Thành công của cuộc thi năm nay trước hết đến từ sự quan tâm, chỉ đạo của Ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy, Thường trực Hội Văn học Nghệ thuật Thanh Hóa, cùng với tinh thần trách nhiệm của Ban Tổ chức, Ban Biên tập và sự công tâm của Hội đồng Giám khảo. Nhưng một yếu tố quan trọng không kém chính là sự đồng hành của đông đảo hội viên, cộng tác viên và những người yêu văn chương trên khắp cả nước. Trong nhiều năm qua, họ luôn dành cho Tạp chí Văn nghệ Xứ Thanh sự quan tâm, tin cậy và gắn bó bền bỉ. Chính sự gắn kết ấy đã góp phần tạo nên một không gian sáng tạo được nuôi dưỡng liên tục, nơi những trang viết vẫn bền bỉ tìm đường đến với bạn đọc.
Cuộc thi đã khép lại nhưng đời sống sáng tạo thì không dừng lại ở bất kỳ một cuộc thi nào. Những trang viết hôm nay có thể chỉ là những bước khởi đầu. Nhưng từ những trải nghiệm đời sống, từ những trăn trở nghề nghiệp và tình yêu con người, văn xuôi xứ Thanh chắc chắn sẽ còn tiếp tục xuất hiện những giọng điệu mới, những tìm tòi mới.
Hy vọng rằng từ những mùa truyện ngắn như thế sẽ dần xuất hiện những tác phẩm đủ sức đi xa hơn - không chỉ trong khuôn khổ của một cuộc thi, mà trong hành trình dài của văn học, nơi những câu chuyện về con người luôn tìm được tiếng vọng của thời gian.
T.L