Hình ảnh người phụ nữ trong tiểu thuyết “Đôi bờ sông Mã” của Viên Lan Anh
Hình ảnh người phụ nữ trong tiểu thuyết “Đôi bờ sông Mã” của Viên Lan Anh
TRẦN THỊ LIÊN
Trong văn học Việt Nam viết về chiến tranh và hậu chiến, hình tượng người phụ nữ luôn hiện lên như một điểm tựa nhân văn bền bỉ. Họ không chỉ gánh chịu những mất mát của chiến tranh mà còn là những người âm thầm dựng lại đời sống sau đổ vỡ. Tiểu thuyết “Đôi bờ sông Mã” của Viên Lan Anh tiếp cận hiện thực ấy từ những trải nghiệm đời thường, qua đó khắc họa những thân phận phụ nữ bình dị nhưng bền bỉ trong hành trình giữ gìn sự sống và phẩm giá.
Viên Lan Anh sinh năm 1964, là con liệt sĩ. Chị trưởng thành trong môi trường báo chí và nhiều năm gắn bó với đời sống cơ sở. Vốn sống thực tế ấy tạo nên nền tảng quan trọng cho sáng tác của chị. Trước khi đến với tiểu thuyết, Viên Lan Anh đã viết thơ và truyện ngắn, nhưng “Đôi bờ sông Mã” có thể xem như một thử sức dài hơi, nơi nhà văn gửi gắm nhiều suy tư về con người và quê hương sau chiến tranh.
Không gian của tiểu thuyết đặt ở một làng quê ven sông Mã, vùng đất vừa mang vẻ trầm tích văn hóa vừa mang trong mình những vết thương chiến tranh. Sau ngày hòa bình, niềm vui chiến thắng không thể lập tức xóa đi những khoảng trống của đời sống, những người lính không trở về, những mối tình dang dở, những gia đình khuyết thiếu. Trong bối cảnh ấy, người phụ nữ nhiều khi trở thành người gánh vác phần nặng nề nhất của cuộc sống hậu chiến.
Nhân vật Cúc là hình tượng thể hiện khá rõ điều đó.
Bi kịch của Cúc bắt đầu từ chiến tranh khi người yêu là Định được báo tử. Những tưởng chiến tranh đã kết thúc nhưng hệ lụy của nó vẫn âm thầm chi phối số phận con người. Cúc buộc phải bước vào cuộc hôn nhân với Mật, một người đàn ông thô bạo và ích kỷ. Khi Định bất ngờ trở về, mọi thứ đã không còn có thể quay lại như cũ. Nhà văn không đẩy câu chuyện theo hướng kịch tính cực đoan mà đặt nhân vật vào một nghịch cảnh rất đời, sự giằng co giữa tình yêu, danh dự và những ràng buộc của đời sống.
Điều đáng chú ý là Cúc không được xây dựng như một nhân vật phản kháng dữ dội. Sức mạnh của nhân vật nằm ở sự chịu đựng và khả năng bền bỉ tồn tại. Đó là kiểu sức mạnh âm thầm quen thuộc trong đời sống của nhiều phụ nữ nông thôn sau chiến tranh.
Những trận đòn của người chồng vũ phu, sự cô độc trong gia đình chồng, nỗi nhớ người yêu cũ rồi cả sự vu cáo oan nghiệt của Thuỷ, tất cả dồn ép Cúc vào hoàn cảnh khắc nghiệt. Nhưng nhân vật không gục ngã. Điểm tựa để Cúc tiếp tục sống chính là đứa con và khát vọng giữ lấy sự lương thiện của mình. Ở phương diện này, Cúc trở thành hình ảnh tiêu biểu cho một lớp phụ nữ hậu chiến, ít lời, nhẫn nại nhưng không đánh mất phẩm giá.
Nếu Cúc đại diện cho sự chịu đựng bền bỉ của người phụ nữ nông thôn thì nhân vật Châu lại mở ra một phương diện khác, người phụ nữ trí thức trong bối cảnh hậu chiến. Châu là cô giáo miền núi, mang trong mình lý tưởng nghề nghiệp và những khát vọng sống giản dị. Tình yêu với Tùng, một người lính mất tích, khiến cuộc đời Châu cũng rẽ sang nhiều ngả đường trắc trở. Lên miền núi dạy học, Châu phải đối diện với thiếu thốn vật chất và những phức tạp của đời sống cá nhân. Cuộc hôn nhân với Quỳnh, một người đàn ông cục cằn và ích kỷ, tiếp tục cho thấy những nghịch lý của đời sống hậu chiến khi những giá trị tinh thần cao đẹp nhiều khi phải chung sống với những thực tại rất phàm tục.
Điều đáng trân trọng ở Châu không chỉ là sự hy sinh mà còn là ý thức trách nhiệm với cộng đồng. Tình cảm dành cho học sinh, sự gắn bó với vùng núi nghèo đã tạo nên ở nhân vật này một vẻ đẹp lặng lẽ của người trí thức tận tụy. Khi gặp lại Tùng trong tình trạng mất trí nhớ rồi cùng Thắm nuôi dạy đứa con của anh, Châu bộc lộ một chiều sâu nhân ái. Ở đây tình người dường như vượt lên trên những ràng buộc cá nhân.
Qua hai nhân vật Cúc và Châu, “Đôi bờ sông Mã” gợi lên một bức tranh khá rõ về số phận người phụ nữ trong bối cảnh hậu chiến. Họ đều là những con người chịu nhiều thiệt thòi, vừa gánh vác hậu quả chiến tranh vừa đối diện với những định kiến và khó khăn của đời sống thường nhật. Nhưng trong mọi hoàn cảnh họ vẫn giữ được lòng nhân hậu và khát vọng sống tử tế.
Về phương diện nghệ thuật, tiểu thuyết của Viên Lan Anh thiên về lối kể chuyện chân thực, giàu chi tiết đời sống. Nhân vật trong tác phẩm phần lớn được xây dựng từ chất liệu thực tế nên mang dáng dấp của những con người có thể bắt gặp ở nhiều làng quê ven sông Mã. Chính sự gần gũi ấy tạo nên sức gợi cảm riêng cho tác phẩm.
“Đôi bờ sông Mã” không tìm kiếm những xung đột lớn lao hay những triết lý cầu kỳ. Giá trị của cuốn tiểu thuyết nằm ở việc ghi lại một cách chân thành những phận người sau chiến tranh, đặc biệt là hình ảnh người phụ nữ, những con người đã lặng lẽ nâng đỡ đời sống và giữ gìn những giá trị nhân bản trong những năm tháng nhiều biến động.
Trong dòng văn học địa phương Thanh Hóa, những tác phẩm như vậy góp phần làm phong phú thêm bức tranh về con người xứ Thanh. Qua những nhân vật như Cúc hay Châu, người đọc nhận ra một điều giản dị, sức mạnh của đời sống nhiều khi không nằm ở những điều lớn lao mà ở sự bền bỉ của những con người bình thường. Từ những số phận như Cúc và Châu, hình ảnh người phụ nữ trong “Đôi bờ sông Mã” không chỉ dừng lại ở những nhân vật của một câu chuyện đời thường mà còn gợi lên một biểu tượng quen thuộc của văn học Việt Nam. Qua bao biến động của chiến tranh và đời sống, người phụ nữ vẫn hiện lên với sức chịu đựng bền bỉ, lòng nhân hậu và khả năng nâng đỡ gia đình cũng như cộng đồng. Chính ở sự lặng lẽ mà bền sâu ấy, họ trở thành một hình ảnh đẹp của sức mạnh con người Việt Nam, một sức mạnh không phô trương nhưng đủ bền bỉ để gìn giữ và tái tạo đời sống qua những năm tháng nhiều thử thách.
T.T.L