Văn nghệ sĩ xứ Thanh “giữ lửa” trong những chuyển động của không gian văn hóa - tư tưởng hôm nay
Văn nghệ sĩ xứ Thanh “giữ lửa” trong những chuyển động của không gian văn hóa - tư tưởng hôm nay
THY LAN
Điều vẫn quen gọi là “diễn biến hòa bình”, nếu nhìn từ phía văn hóa, không hẳn là một sự đối đầu, mà là một quá trình làm mòn. Mòn đi niềm tin, mòn đi ký ức, mòn đi những giá trị từng là điểm tựa. Và khi những điều căn cốt trở nên mong manh, con người dễ lạc hướng hơn bao giờ hết.
Trong một thế giới mà mọi thứ có thể bị cắt ghép, tái tạo, thậm chí “viết lại”, thì văn hóa không còn là lớp nền tĩnh, mà trở thành nơi giữ lửa. Và văn nghệ sĩ bằng con đường của cảm xúc đã bước vào hành trình giữ lửa ấy một cách lặng lẽ nhưng bền bỉ.
1. Những xô lệch bắt đầu từ điều rất nhỏ
Không có sự thay đổi nào diễn ra đột ngột trong đời sống tinh thần. Mọi thứ đều bắt đầu từ những chuyển dịch rất nhẹ. Một câu chuyện lịch sử được kể lại với một chút nghi ngờ. Một giá trị từng được tôn trọng bỗng trở nên “có thể bàn lại”. Một biểu đạt nghệ thuật không còn đặt câu hỏi về cái đúng, mà chỉ dừng ở cái gây chú ý. Ban đầu, tất cả đều có vẻ vô hại. Nhưng khi lặp lại nhiều lần, những điều ấy dần tạo nên một vùng mờ - nơi ranh giới giữa đúng và sai không còn rõ ràng.
Trong không gian số, những chuyển dịch ấy diễn ra nhanh hơn. Một hình ảnh có thể bị đặt sai ngữ cảnh. Một câu nói có thể bị tách khỏi ý nghĩa ban đầu. Một cảm xúc có thể bị dẫn dắt theo những hướng không ngờ. Người ta tin vào điều mình thấy, nhưng không phải lúc nào điều thấy cũng là sự thật.
Và chính ở đây, điều nguy hiểm nhất không phải là sự sai lệch, mà là cảm giác quen với sự sai lệch. Nhưng cũng chính ở đây, văn học nghệ thuật lại có một sức mạnh rất riêng. Nó không tranh cãi. Nó không áp đặt. Nó đi vào con người bằng con đường chậm hơn - con đường của cảm xúc: “Có mối tình nào hơn thế nữa/ Nói bằng súng, bằng gươm sáng rền/ Có mối tình nào hơn thế nữa?/ Trộn hòa lao động với giang sơn?/ Có mối tình nào hơn Tổ quốc?” (Trần Mai Ninh).
Đó không chỉ là Tổ quốc mà còn là tuyên ngôn về lý tưởng sống.
Nhà thơ Huy Trụ, qua hình tượng sông Mã lại gửi gắm một thông điệp mang tính cảnh tỉnh sâu sắc: “Đừng thấy trăng lên mà lơ đểnh con sào”. Ẩn sau hình ảnh thơ là một nhận thức chính trị - xã hội, dù trong mọi hoàn cảnh không được lơ là trước những nguy cơ tiềm ẩn đối với sự bình yên và bền vững của đất nước.
Đó không chỉ là một lời tự sự. Đó là một cách giữ mình giữa những biến động.
2. Thực tiễn - những gì đang hiện ra và những gì còn khuất
Đời sống văn hóa hôm nay không thiếu những điểm sáng. Vẫn có những tác phẩm được viết ra với tất cả sự chân thành. Vẫn có những người viết giữ được sự tỉnh táo trước những ồn ào của thời đại. Vẫn có những giá trị được nâng niu và tiếp nối. Nhưng bên cạnh đó, có những điều không dễ gọi tên. Thông tin đi quá nhanh, đến mức sự thật đôi khi không kịp theo. Có những điều sai đã lan rất xa trước khi được nhận diện. Có những điều đúng, nhưng không đủ “ồn ào” để được lắng nghe. Trong sáng tác, đôi khi người ta dễ bị cuốn vào nhu cầu được nhìn thấy, được chú ý. Khi đó, tác phẩm có thể sáng lên rất nhanh, nhưng cũng dễ tắt. Còn những gì cần thời gian để thấm, để ở lại, lại trở nên lặng lẽ.
Lý luận phê bình, ở đâu đó, vẫn chưa theo kịp nhịp sống đang biến đổi từng ngày. Những câu hỏi mới đặt ra, nhưng chưa phải lúc nào cũng có những đối thoại đủ sâu để trả lời.
Và trong không gian mạng, nơi mỗi người đều có thể cất tiếng nói, thì sự tỉnh táo lại không phải lúc nào cũng đi cùng với sự lan tỏa. Khi cái nhanh lấn át cái chín, cái ồn ào che khuất cái bền bỉ, thì những giá trị lâu dài dễ bị đẩy lùi về phía sau. Bởi nếu không nhận ra kịp thời, những lệch lạc rất nhỏ hôm nay có thể trở thành những thay đổi lớn ngày mai. Rất nhiều các sự việc đã xảy ra rất tai hại - người đọc, người xem có thể kiểm chứng trong thực tiễn hàng ngày. Rất ngoạn mục, đôi khi biết rất nhiều mà vẫn bị thông tin nhũng nhiễu làm cho phân tán. Cảnh giác vẫn là khâu đầu và khâu cuối trong thời đại hôm nay.
3. Văn nghệ sĩ xứ Thanh trong thực tiễn đấu tranh làm thất bại “diễn biến hòa bình” trên lĩnh vực văn hóa - tư tưởng
Trong dòng chảy văn học nghệ thuật hôm nay, văn nghệ sĩ xứ Thanh không hiện lên như một lực lượng đứng trên bề mặt, mà như một lớp phù sa lặng lẽ bồi đắp. Không ồn ào, không phô bày, nhưng cứ âm thầm làm dày thêm những gì thuộc về căn cốt - ký ức, niềm tin, và cách con người tựa vào nhau để không bị rời rạc giữa những biến động.
Điều đáng quý không chỉ là họ đã viết được gì, mà là họ đã ở trong đời sống như thế nào. Không đứng ngoài để quan sát, cũng không tách mình ra khỏi những va đập của thực tại, mà đi cùng, sống cùng, và giữ lại trong từng trang viết, từng khuôn hình, từng giai điệu - những điều tưởng nhỏ nhưng không thể mất.
Ở thơ ca, có một mạch chảy khó gọi tên, nhưng có thể nhận ra. Từ Trần Mai Ninh với “Tình sông núi” - nơi tình yêu Tổ quốc không còn là khái niệm mà trở thành máu thịt - đến Văn Đắc, Huy Trụ, Nguyễn Minh Khiêm, Vương Anh, Vũ Thị Khương… rồi Lê Quang Sinh, Lâm Bằng, Trương Vạn Thành, Đinh Ngọc Diệp, Cao Nguyên Quyền… và những gương mặt trẻ như Mai Hương, Phạm Thanh Phương, Vũ Tuyết Nhung… Dẫu mỗi người một giọng, một cách đi, nhưng vẫn gặp nhau ở một điều giản dị mà bền vững; đó là không tách cái tôi khỏi cái ta, không để cảm xúc rời khỏi đất.
Trong sự tiếp nối ấy, truyền thống không nằm yên bất động, mà sống lại theo những cách mới. Hiện đại không phải là sự rời đi, mà là một cách trở về sâu hơn, ý thức hơn. Và chính sự trở về ấy tạo nên một lớp “giữ” rất tự nhiên, nơi giá trị không cần gọi tên vẫn được nhận ra, không cần khẳng định vẫn có chỗ đứng.
Văn xuôi lại mang một nhịp khác chậm hơn, lắng hơn, và nhiều khi chạm thẳng vào những điều chưa dễ nói. Các nhà văn như: Từ Nguyên Tĩnh, Hà Thị Cẩm Anh, Nguyễn Văn Đệ, Nguyễn Cẩm Hương, Ngân Hằng, Viên Lan Anh, Nguyễn Huy Súc, Bùi Hữu Thược… không né tránh những góc khuất của đời sống. Nhưng điều làm nên chiều sâu không phải ở việc họ “nói ra”, mà ở cách họ “giữ lại”. Giữ lại một điểm tựa để người đọc, sau tất cả những phức tạp, vẫn còn tin rằng cái đúng chưa mất, cái nhân văn đang hiện hữu.
Ở Mỹ thuật, Nhiếp ảnh, Âm nhạc, Sân khấu… những biểu đạt lại đi theo con đường của cảm nhận. Tranh của Thanh Sơn, Xuân Quảng, Đỗ Chung, Nguyễn Hoàng Linh, Hải Anh, Bùi Thị Ngoan… không chỉ là hình ảnh, mà là một cách nhìn - nơi con người và vùng đất hiện lên không bị lệch đi bởi những cách hiểu vội vàng. Những khuôn hình của Trần Đàm, Lê Công Bình, Lưu Trọng Thắng… ghi lại đời sống đang chuyển động từng ngày. Không cần lời bình, nhưng đủ để người xem nhận ra - thực tại này không đơn giản như những gì có thể bị cắt ghép hay xuyên tạc. Âm nhạc, với Hoàng Hải, Thế Việt, Đỗ Hoài Nam, Phạm Khánh Hoàng, Nguyễn Tiến Chung, Lê Xuân Chung, Mạnh Thống, Phạm Duy Cẩn, Trọng Bích… lại chọn cách ở lại trong lòng người. Một giai điệu đi qua, có thể không làm thay đổi lập tức điều gì, nhưng nó giữ lại một cảm xúc đúng mà nhiều khi, chỉ cần thế thôi, con người đã không dễ bị kéo lệch.
Nếu sáng tác là dòng chảy âm thầm nuôi dưỡng, thì lý luận phê bình giống như một cách giữ cho dòng chảy ấy không lạc hướng. Lưu Đức Hạnh, Hỏa Diệu Thúy, Trịnh Vĩnh Đức, Kiều Thu Huyền, Lê Xuân Soan, Mai Thị Hạnh Lê, Lê Đáng, Bùi Hương Thảo… không chỉ gọi tên giá trị, mà còn nhắc người ta nhớ vì sao những giá trị ấy cần được giữ. Vai trò ấy không ồn ào, nhưng giống như một điểm tựa khi cần, người ta biết mình có thể quay về đâu.
Nhìn lại, có thể thấy văn nghệ sĩ xứ Thanh không chọn cách đối đầu trực diện. Họ không tranh luận bằng lý lẽ sắc lạnh, mà bằng một con đường khác, đó là con đường của sự bền bỉ. Tạo ra một “trường lực” nơi cái đẹp, cái đúng và cái nhân văn cùng tồn tại, cùng nâng đỡ lẫn nhau. Và chính “trường lực” ấy mới là điều ở lại lâu dài. Bởi khi con người còn giữ được một cảm xúc đúng, còn tin vào một điều tử tế, thì những xô lệch dù tinh vi đến đâu cũng khó đi xa. Rất nhiều các văn nghệ sĩ đã đóng góp sức mình như: NSND Hoàng Hải, Nhà nghiên cứu VHDG Cao Sơn Hải, NSND Nguyễn Ngọc Quyền, NSND Hàn Hải, NSND Hải Thọ... NSƯT Vương Huỳnh, NSƯT Huy Phước...
Bên cạnh đó, những hoạt động của Hội Văn học Nghệ thuật Thanh Hóa và Tạp chí Văn nghệ Xứ Thanh đã tạo nên một không gian để những tiếng nói không bị rời rạc. Ở đó, sáng tác không chỉ là việc của từng cá nhân, mà trở thành một phần của đời sống chung, nơi cái đẹp được chia sẻ, cái đúng được nâng đỡ, và những tìm tòi không bị lạc lõng.
Giữ lửa, suy cho cùng, không phải là làm điều gì lớn. Chỉ là giữ cho ngọn lửa ấy không tắt trong mỗi câu thơ, mỗi trang viết, mỗi cách nhìn đời. Và khi lửa còn, thì bóng tối không thể nào len lỏi và sẽ bị đẩy lùi.
4. Giữ lửa - một công việc lặng lẽ
Giữ lửa chưa bao giờ là việc dễ, nhất là khi gió ngày càng nhiều và thổi theo nhiều hướng. Có lẽ, điều đầu tiên người nghệ sĩ cần không chỉ là cảm xúc, mà là khả năng hiểu sâu thời đại của mình. Hiểu để không bị cuốn đi. Hiểu để biết mình đang đứng ở đâu. Nhưng hiểu thôi chưa đủ. Còn cần một sự vững vàng từ bên trong. Một “trục giá trị” đủ bền để dù đi qua những biến động nào, người ta vẫn không đánh mất mình.
Lý luận phê bình, nếu đủ độ chín, sẽ không phải là sự phán xét, mà là một ánh sáng soi vào những vùng còn mờ. Sáng tác, nếu đủ chiều sâu, sẽ không chỉ phản ánh, mà còn nâng đỡ.
Và trong không gian mạng, mỗi tiếng nói có trách nhiệm giống như một đốm lửa nhỏ. Có thể không rực rỡ, nhưng nếu đủ nhiều, sẽ giữ được hơi ấm.
Cuối cùng, điều còn lại vẫn là việc tạo nên một “trường lực” nơi cái đẹp, cái đúng và cái nhân văn không bị tách rời. Khi trường lực ấy đủ mạnh, nó sẽ tự bảo vệ con người, một cách tự nhiên, không cần đến những đối đầu ồn ào, căng thẳng.
Có thể khẳng định, trong những biến động của thời đại, không phải lúc nào người ta cũng nhận ra mình đang đứng trước điều gì. Nhưng luôn có những thứ ở lại, đó là những gì đã được nuôi dưỡng đủ lâu trong đời sống tinh thần. Văn nghệ sĩ không làm thay đổi thế giới bằng những tuyên bố lớn. Họ giữ lại những điều nhỏ một câu thơ, một hình ảnh, một cảm xúc đúng lúc. Nhưng chính những điều nhỏ ấy, khi tích tụ lại, lại trở thành sức mạnh. Văn nghệ sĩ xứ Thanh, từ miền sông Mã nhiều phù sa và ký ức, vẫn đang giữ lửa theo cách của mình.
T.L