Cảm hứng của Nguyễn Minh Khiêm trong bài thơ “Nỗi buồn Bạch Tuyết”
Cảm hứng của Nguyễn Minh Khiêm trong bài thơ “Nỗi buồn Bạch Tuyết”
HẠNH LÊ
Con đường tìm đến cái thiện vốn gắn liền với bản ngã, đồng thời cũng là con đường dấn thân đầy khó khăn, chông gai. Trước những câu hỏi “Tồn tại hay không tồn tại?” hoặc “sống như thế nào”, văn nghệ sĩ đã thông qua sự sáng tạo gửi gắm tư tưởng, triết lý của mình vào tác phẩm. Với Nguyễn Minh Khiêm, bản năng sáng tạo, độc đáo của người nghệ sĩ trong anh đã gửi đến bạn đọc nhiều suy ngẫm. Bài thơ “Nỗi buồn Bạch Tuyết” là một điển hình.
Bài thơ có 5 khổ, mỗi khổ thơ là một hàm ý với những phân tích, khái quát và chiêm nghiệm về cuộc đời. Nàng Bạch Tuyết - nhân vật trong truyện cổ tích “Nàng Bạch Tuyết và bảy chú lùn” của Grim - một nàng công chúa xinh đẹp bất hạnh, bị ganh ghét vì vẻ đẹp và địa vị, nàng bị lợi dụng thiện lương để lừa gạt. Những tưởng cuộc đời của nàng chấm dứt bởi sự độc ác dã man của dì ghẻ và phù thủy, nhưng thật may mắn, nàng Bạch Tuyết được bảy chú lùn cứu giúp, nhờ đó được hồi sinh. Câu chuyện từ thuở ấu thơ gắn với biết bao trái tim, trí óc bạn đọc trở thành câu chuyện đầy chất thơ, mang triết lý sống. Qua nhiều thế kỷ, Bạch Tuyết và bảy chú lùn vẫn là hình tượng đẹp trong nhiều thế hệ.
Mở đầu bài thơ là một giả thiết về thân phận Bạch Tuyết, khi tác giả hoán đổi tình thế của câu chuyện.
Nếu cuối đường kia không có bảy chú lùn
Em tránh làm sao khỏi nanh vuốt quỷ
Khi trái đất này hẹp hơn cánh tay phù thủy
Em trốn đi đâu trong dải Ngân hà?
Giả thiết để ca ngợi chú lùn tốt bụng: người cứu Bạch Tuyết khỏi phù thủy. Nhưng lại mở ra một giả thiết về cuộc sống mới đầy khó khăn, cám dỗ. Anh cho rằng, “trái đất còn hẹp hơn cánh tay phù thủy” thực ra là một hình tượng đặc tả sự phức tạp, khó khăn của con người chúng ta trong hành trình sống bởi sẽ phải đối diện với rất nhiều mưu mẹo, thị phi tàn độc. Dù đối với em có xa rộng và đẹp đẽ như là một dải Ngân hà thì nó vẫn chỉ hữu hạn trong tột cùng khủng khiếp của phù thủy. Những câu thơ đầy chất trữ tình, êm trong nỗi buồn nhân thế, suy ngẫm mà bất lực, suy ngẫm và tưởng tượng ra một lối đi riêng, một nhân cách sống của những con người mang thân phận Bạch Tuyết - xinh đẹp, trong sáng, ngây thơ. Thì đúng rồi, những ngây thơ, trong sáng, lương thiện sẽ gần với những cả tin, yếu đuối - khó mà trốn khỏi bủa vây của mưu mô, toan tính.
Khổ thơ tiếp theo như là sự gom lại từng trải, chiêm nghiệm chua chát và có phần uất hận:
Khi quyền hành lọt vào tay kẻ yêu ma
Thì trái đất là quả táo bị tẩm nửa thuốc độc
Đến mặt trời cũng đành bất lực
Để hành tinh một nửa là đêm.
Hoàng hậu dì ghẻ - nhân danh của quyền lực, người nhà - với tham vọng có vị thế cao nhất cả về ngôi vị lẫn nhan sắc, kẻ có chiếc gương thần để dõi xem thế giới, âm mưu loại trừ kẻ có vẻ đẹp hơn mình. Thói ích kỷ của đàn bà nói riêng, thói ích kỷ của con người nói chung luôn sợ kẻ khác hơn mình. Do sống bằng ích kỷ và hiềm tị nên nếu biết kẻ nào hơn thì đó là kẻ lọt vào tầm ngắm bị tiêu diệt, hạ bệ. Với một vẻ đài các, quyền lực, hình thức đẹp nhưng chứa đựng vô vàn quỷ kế bên trong. Thế giới này ai đảm bảo được rằng sự thật là những gì chúng ta nhìn thấy, hay vẻ đẹp là nơi đấng tối cao, kẻ quyền lực hay xinh đẹp bề ngoài? Câu thơ sử dụng những từ ngữ đối lập: mặt trời - đêm, quyền hành - bất lực để nói về sự xót xa, tính hai mặt của bản chất thế giới mà ta đang sống. Mà đặc biệt là những uẩn khúc của nhân loại với việc giải quyết những bất công.
Nguyễn Minh Khiêm thật khác biệt khi nhận thấy sự bất lực của thế lực siêu nhiên trong hành trình hướng thiện. Bạch Tuyết “nào khác chiếc lá non trong bão”. Cái đẹp của thiện lương, của trong sáng, tinh khôi lại trở nên yếu thế vô cùng. Tuy vậy, hành trình sống đẹp của nàng thật may mắn đã gặp những chú lùn tốt bụng. Thay vì khen ngợi, tụng ca, anh viết về câu chuyện chú lùn như xoáy vào nỗi đau của nhân thế. Nhờ có chú lùn - những con người ẩn trong hình hài xấu xí là một tâm hồn lương thiện. Nguyễn Minh Khiêm đã có những câu thơ sắc sảo như cứa vào lòng:
Những chú lùn trung thực thật thà
Muốn sống được phải tự mình dị dạng
Cái ác độc tàng hình trong cái thiện
Em biết đâu cạm bẫy để mà lường.
Bạch Tuyết cũng như bao con người lương thiện khác, trước những khó khăn, cám dỗ, lừa gạt và hiềm tị, nàng cực kỳ yếu thế. Lý do rõ nhất là nàng đẹp thiện lương. Hình tượng chú lùn “Muốn sống được phải tự mình dị dạng” thực chất là một triết lý về cách biểu đạt của đời sống trần thế, rằng: chúng ta không thể đẹp và thật thà trước kẻ thù, việc con người tồn tại được là phải sống trong một vỏ bọc khác, một phiên bản khác. Đây là cách tự cứu rỗi chính mình và thế giới. “Em biết đâu cạm bẫy để mà lường”, câu thơ như là một sự giãi bày, như sự oán trách. Đồng thời, đây là một khái quát cay đắng, chua chát và không kém phần bất lực về thế giới. Những người bạn như chú lùn ẩn trong hình hài xấu xí là một nhân tính cao đẹp, thiên lương.
Bài thơ nhiều ẩn ý sâu xa của Nguyễn Minh Khiêm đem đến cho chúng ta một trải nghiệm mới, một cách tái hiện vấn đề mới, độc đáo và cực kỳ sâu sắc trên cơ sở câu chuyện cổ tích. Từ câu chuyện cổ tích, nhà thơ đã liên tưởng đến cổ tích của đời thường. Nguyễn Minh Khiêm đã chỉ ra cổ tích giữa đời thường nơi lẫn lộn giữa địa ngục và thiên đường - rằng kết thúc có hậu cho chính mình hay cho cuộc đời là hành trình phức tạp, gian nan. Có một trái táo nửa độc nửa lành luôn trước mắt chúng ta. Kinh hãi trước thủ đoạn của con người là thế, nhưng ở Nguyễn Minh Khiêm vẫn dư âm một nửa trái táo thiện lành nuôi dưỡng nhân tính chúng ta, rằng khi trải qua nửa trái táo độc - cám dỗ của độc ác, dối lừa - mà vẫn còn ý chí để chúng ta sống lương thiện, thì đây là một thành tựu của sống. Để sống đúng nghĩa, luôn cần có những người bạn chân thành. Sự tử tế, chân thành có mặt khắp nơi, ngay trong những gì giản dị nhất.
Từ bên kia trái táo cuộc đời em trở lại
Nửa trái táo bên này câu thơ hát ru tôi.
Có thể nói, đây là bài thơ đặc sắc cả về tư tưởng và nghệ thuật. Biểu đạt tinh thần hướng thiện, nỗi đau nhân thế là một cách biểu đạt mới mẻ. Trong đó, việc lựa chọn mở đầu câu chuyện thơ bằng một giả thiết trái với tình huống sẵn có trong câu chuyện của Bạch Tuyết hối thúc một sự suy tưởng. Các tính từ đối lập nhau, các phản đề, câu hỏi hối chúng ta phải tư duy về cuộc đời, mong muốn tìm hướng mới cho cuộc sống của chúng ta. Sự tinh tế, mẫn cảm của Nguyễn Minh Khiêm, sự sâu sắc đến đau lòng của anh đã mang đến cho ta một cảm nhận đa chiều: lãng mạn mà triết lý, chua chát về nhân tính trong thế giới bất toàn mà không thôi hy vọng vào thiên lương.
H.L