Từ Nguyên Tĩnh và “Tượng đài dân công”
NGÔ ĐỨC HÀNH
Nhà văn Từ Nguyên Tĩnh vừa ra mắt tập “Từ Nguyên Tĩnh - Trường ca”, NXB Văn học, quý III/2025. Ông là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam (chuyên ngành Văn), được tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật năm 2022 với tập truyện ngắn “Mối tình chàng Lung Mù”. Bên cạnh đó, nhà văn Từ Nguyên Tĩnh đã xuất bản 6 tập thơ, trường ca.
Nhà văn tự bạch: “Tôi yêu thơ và manh nha làm thơ từ tiểu học, nhưng ngô nghê, khó nhập người nghe...; những năm sáu mươi (thế kỷ XX) có thơ in sớm, nhưng không mấy thành công ở cách viết”. Nay tuổi đời đã gần bát thập nhưng ông khẳng định, tình yêu dành cho thơ “như thuở ban đầu”.
Hai năm gần đây (2024-2025), mỗi năm Từ Nguyên Tĩnh xuất bản 2 tập sách, gồm tiểu thuyết, truyện ký, tạp văn, trường ca. Gần như “chạy đua” với tuổi tác. Ông bảo: “Tớ còn ba trường ca nữa”.
Tại sao địa danh Hàm Rồng đi vào thơ, văn ông nhiều thế? Sau tập ký “Hàm Rồng ngày ấy” - viết chung với Lê Xuân Giang (hai tập, năm 1984-1987), là “Trường ca Hàm Rồng” năm 2020, và năm 2025 là trường ca “Tượng đài dân công”. Hàm Rồng trở thành “vùng ký ức” thực sự ám ảnh ông.
Năm 1965, khi 18 tuổi, Từ Nguyên Tĩnh nhập ngũ và 10 năm quân ngũ ông gắn bó với trận địa cầu Hàm Rồng và tuyến lửa xứ Thanh. Ông viết để trả ơn cuộc đời, tri ân đồng đội, nâng niu quá khứ vì trách nhiệm với hiện tại và tương lai.
Ngay trang đầu của tập sách gồm 3 trường ca, Từ Nguyên Tĩnh trích đăng lời Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Bây giờ tiếng Việt Nam đi đâu, tiếng Điện Biên Phủ đến đó. Tiếng Điện Biên Phủ đến đâu, đồng bào Thanh Hóa cũng có một phần vinh dự đến đó”. Với những ai hiểu về lịch sử đấu tranh chống giặc ngoại xâm của Việt Nam, am hiểu về lịch sử Thanh Hóa đều biết câu nói này Bác Hồ nói trong buổi Người tiếp đoàn đại biểu nhân dân Thanh Hóa tháng 6-1957. Đảng, Chính phủ và Bác Hồ ghi nhận thành tích chung của Thanh Hóa trong 9 năm trường kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp.
Trong cuộc kháng chiến toàn dân, toàn diện đó (kể cả giai đoạn chống Mỹ cứu nước sau này) có hai lực lượng đóng góp lớn vào thành tích chung của dân tộc là dân công hỏa tuyến (DCHT) và thanh niên xung phong (TNXP). DCHT và TNXP Thanh Hóa là hai “binh chủng” đặc biệt về số lượng tham gia, dũng cảm, đóng góp lớn lao trong lịch sử Giao thông vận tải Việt Nam.
Đoàn xe thồ của DCHT Thanh Hóa phục vụ Chiến dịch Điện Biên Phủ, đội thuyền nan vượt kênh Nhà Lê, Công ty Vận tải thuyền nan chống Mỹ của Thanh Hóa mãi mãi là hình ảnh của một thời “Tất cả hành quân tất cả thành chiến sĩ”, theo lời hiệu triệu của Bí thư thứ nhất (sau này là Tổng Bí thư Lê Duẩn).
Kể sao hết gian nan, vất vả của DCHT khi thồ hàng 3- 4 tháng đường bộ, rừng núi, thức ăn, vật dụng ngày càng cạn dần, thiếu thốn từ điếu thuốc lào cho đến phụ tùng săm lốp xe đạp... trong điều kiện nắng, mưa, sên, vắt, muỗi rừng...
Chỉ riêng phục vụ Chiến dịch Điện Biên Phủ, nhiều người đã hy sinh, bị thương. Kết thúc chiến dịch “Điện Biên Phủ chấn động địa cầu”, về tập thể đoàn DCHT Thanh Hóa được đón nhận Cờ thưởng của Hồ Chủ tịch, 10 Huân chương cho đơn vị, cá nhân và nhiều Bằng khen, Giấy khen của Bộ Tư lệnh tiền phương Tổng Cục Cung cấp mặt trận.
Trường ca “Tượng đài Dân công” của nhà văn Từ Nguyên Tĩnh gồm 4 khúc: “Khúc bí ẩn - đêm”, “Giải phóng Điện Biên”, “Khúc nghệ sĩ dân gian”, “Lời của ban ngày”; bao gồm 22 trang in, 561 dòng thơ, gần 2.600 chữ. Trong đó, các cụm từ “dân công”, “tượng đài dân công”; câu hò: “Trăng lên đỉnh núi thì cao/ Tinh thần tiếp vận còn cao hơn đèo” được tác giả nhắc đến nhiều lần. Trường ca có không khí chiến dịch.
Trường ca mở ra từ câu chuyện huyền bí, vào một đêm khi “Loài người vùi sâu trong bóng đêm/ Tìm sự sống không nhìn thấy” thì xuất hiện một hình hài “Tả tơi áo/ Tay cầm rìu”, “Nhảy từ ngọn đồi này qua ngọn đồi khác”. Bóng hình ám ảnh ấy, đến một ngọn núi cao nhất và ca lên “... Ta là nhà điêu khắc/ Đến nơi đây/ dựng/ Tượng đài Dân công”. Đó là tượng đài những người trong đội hình DCHT đã nằm lại trên chiến trường.
“Những người dân rời làng quê ra đi/ Đôi bồ che mưa, chân mòn vẹt nẻo đường/ Những chiếc xe thồ, thồ gạo/ Thồ mắm muối, thồ tình yêu/ Những chiếc thuyền nan chở súng đạn,/ Chở tấm lòng hậu phương/ Cho người ngoài mặt trận” (Tượng đài dân công, trang 15).
“Ta là nghệ sĩ tạo hình/ Chỉ biết cầm cuốc, xẻng mở đường/ Nhưng biết đào hố/ Khâm liệm, chôn những người xấu số/ Mà không quên những khuôn mặt của mỗi người/ Ta chạm khắc trên đỉnh núi này/ TƯỢNG ĐÀI DÂN CÔNG (Tượng đài dân công, trang 17).
Có thể nói, trường ca “Tượng đài dân công” là một bản anh hùng ca về những người nông dân “rời tay cày nhập vào dân công” theo đoàn quân đi suốt hai cuộc trường chinh chống Pháp và chống Mỹ. Trên thực tế, tham gia “đội quân” DCHT không chỉ có nam giới, rất nhiều nữ thanh niên - những hậu duệ của Bà Triệu - cũng tham gia. Nhiều người trong số đó có người yêu là bộ đội, đang ở tiền tuyến. Nhiều chị em hi sinh trên đường vận chuyển gạo, muối... cho chiến trường.
“Chàng biết người yêu đi dân công/ Lòng rạo rực bao thổn thức/ Xông lên diệt đồn không tiếc thân mình”; “Chàng chờ đợi hết mùa mưa sang mùa nắng/ Chờ hết mùa đông sang mùa hè/ Chàng không biết/ Nàng ngã xuống” (Tượng đài dân công, trang 29).
Vì sao Khúc 1 của trường ca “Tượng đài dân công” được tác giả đặt tiêu mục “Khúc bí ẩn - đêm” và “đêm” được ông nhắc đến nhiều lần? “Hằng đêm, hàng ngàn đêm/ Loài người đắm chìm vào giấc ngủ”, nhưng ngay cả trong đêm, con người vẫn “Lặn tìm vào trong tiềm thức/ Những câu chuyện vụn vặt/ Miếng cơm, manh áo/ Hạnh phúc/ Khổ đau” (Tượng đài dân công, trang 33).
“Ban ngày không nhìn thấy gì của đêm để lại/ Không nhìn thấy sự bí hiểm của đêm đen/ Ban ngày ánh sáng/ Tràn vào tâm hồn con người/ Những gì của màn đêm biến mất” (Tượng đài dân công, trang 37).
“Đêm” với tư cách không gian nghệ thuật trong trường ca “Tượng đài dân công” của Từ Nguyên Tĩnh có ý nghĩa triết lý. Con người vẫn lao vào những câu chuyện vụn vặt miếng cơm, manh áo... trở thành “nô lệ” của chủ nghĩa thực dụng, đấy là “đêm”. Tâm hồn con người hiện thời rất nhiều “ánh sáng và bóng tối”, bóng tối của tính toán, mưu cầu dục vọng, đấy là “đêm”. Không ít người quên mất quá khứ, rằng có được cuộc sống hôm nay nhờ máu xương của biết bao người đã ngã xuống. Trường ca có giá trị thức tỉnh. Đây chính là giá trị tư tưởng của trường ca.
Hình ảnh những người DCHT năm xưa thực sự ám ảnh. “Tôi có những đêm mất ngủ/ Thức cùng con đường, cánh rừng Tây Tiến năm xưa/ Mơ thấy nhà điêu khắc lặng thầm” và “Ngày mai tôi thức dậy/ Một quần thể tượng đài DÂN CÔNG/ Đêm qua biến mất…/ Tôi biết câu chuyện này thuộc về một giấc mơ…” (Tượng đài dân công, trang 41).
Tác phẩm “Từ Nguyên Tĩnh - Trường ca” gồm 3 trường ca: Tượng đài dân công; Cái chết của sư cụ chùa Tụng Thiên; Chuyện tình trong hang đá - có chung đề tài hậu chiến. Cả 3 trường ca này đều viết về cùng “đội quân” nhân dân là DCHT và TNXP.
Đảng và Nhà nước đã có nhiều cố gắng thực hiện chế độ chính sách đối với lực lượng TNXP, nhưng mãi đến năm 2015 mới có Quyết định số 49/2015/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ thực hiện chính sách với DCHT. Nhiều vấn đề “hậu chiến” của DCHT, còn nguyên đó.
Trên dải đất Việt Nam này, từ Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh đến Quảng Bình (cũ) có rất nhiều tượng đài TNXP, nhưng chưa hề có tượng đài DCHT. Thơ, văn viết về TNXP rất nhiều nhưng với DCHT, Từ Nguyên Tĩnh là tác giả đầu tiên có trường ca về họ. Giấc mơ của tác giả trường ca “Tượng đài dân công” là giấc mơ về sự công bằng, dẫu là lịch sử.
Với bút pháp đối thoại, tự sự, hiện thực kết hợp hư ảo, tâm linh, liên văn bản, Từ Nguyên Tĩnh đã có thành công đáng ghi nhận, mang đến những suy ngẫm, trăn trở về những mất mát, nỗi buồn, dẫu chiến tranh đã lùi xa. Tư duy thơ hai chiều, giàu tính triết lý.
N.Đ.H