Xuân về trên bản Thái
AN NHIÊN
Khi xuân chạm vào cánh cửa thời gian, sắc hồng của đào rừng khe khẽ phủ lên những triền núi, tết cũng theo đó về với các bản làng vùng cao. Trong nhịp chuyển mình của đất trời, mùa xuân hiện diện không chỉ bằng thời khắc khởi đầu của năm mới, mà còn bằng những phong tục, nghi lễ và sinh hoạt cộng đồng đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Ở miền núi xứ Thanh, mỗi độ xuân về là một lần những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số được bồi đắp, lan tỏa và tiếp nối.
Giữa mạch nguồn văn hóa xứ Thanh, bản Mạ - bản người Thái nằm bên dòng sông Chu hiền hòa, thuộc vùng đất Thường Xuân nổi tiếng với “Quế Ngọc - Châu Thường”, hiện lên như một miền xuân trầm lắng và giàu bản sắc. Nơi đây đã trở thành điểm du lịch cộng đồng hấp dẫn, còn lưu giữ gần như nguyên vẹn không gian sống truyền thống của đồng bào Thái. Với 51 hộ dân, 232 nhân khẩu, cộng đồng người Thái ở bản Mạ vẫn gìn giữ bền chặt nếp sinh hoạt truyền thống, gắn bó nghĩa tình làng bản.
Điểm nhấn đặc biệt của bản Mạ hôm nay là cây cầu treo bắc qua sông Chu. Từ ngày công trình được xây dựng và đưa vào sử dụng, đời sống người dân thực sự khởi sắc: việc giao thương thuận lợi hơn, con trẻ đến trường gần hơn, những chuyến hàng nông sản nối nhau qua lại. Với du khách, cây cầu không chỉ là lối vào bản mà còn là dấu ấn khó quên trên hành trình khám phá. Đứng trên nhịp cầu vắt mình mềm mại giữa đôi bờ, người ta có thể phóng tầm mắt ngắm trọn bức tranh thiên nhiên thơ mộng, quyến rũ, để rồi bước tiếp vào không gian bản làng mở ra đầy yên bình.
Qua cây cầu treo ấy, bản Mạ đón khách bằng vẻ đẹp dung dị: những nếp nhà sàn quần tụ, ẩn hiện dưới tán rừng xanh, bên những lối đi rợp bóng cây; nơi tiếng khung cửi, điệu hát, phong tục sinh hoạt của người Thái vẫn được gìn giữ bền bỉ từ bao đời. Tất cả hòa quyện thành một miền văn hóa sống động, khiến mỗi người đến đây đều cảm nhận rõ nhịp thở an nhiên của núi rừng và tình người ấm áp nơi thôn bản.
Mùa xuân hiện diện ngay từ đường vào bản: những mái nhà sàn nép mình bên sườn núi, những gốc đào rừng xù xì vươn đầy nụ mới, khói lam bảng lảng như dải lụa mềm vấn vít theo chân người qua lại. Mùi xôi nếp nương dẻo thơm, hương cá nướng nồng đượm từ các bếp lửa… tất cả quyện hòa thành phong vị xuân miền cao rất đỗi gần gũi, mời gọi bước chân lưu luyến của du khách.
Là một bản người Thái đặc trưng, bản Mạ không chỉ cuốn hút bởi cảnh sắc thiên nhiên yên bình mà còn bởi những nét văn hóa độc đáo trong ngày tết cổ truyền của đồng bào nơi đây. Cũng giống như quan niệm của đa phần các dân tộc khác ở nước ta, đối với dân tộc Thái, tết Nguyên đán là tết lớn nhất trong năm. Đó là dịp để mọi người nghỉ ngơi, sum họp sau một năm lao động vất vả và dâng cúng tổ tiên những mâm cơm ngon nhất để tạ ơn, vì đã phù hộ, độ trì cho thôn bản, gia đình một năm mưa thuận gió hòa, làm ăn sung túc. Tuy nhiên, tục đón năm mới của người Thái lại có nhiều điều thú vị, mang bản sắc văn hóa độc đáo.
Những ngày giáp tết Nguyên đán, đồng bào Thái ở bản Mạ lại rộn ràng, hối hả. Mọi công việc đồng áng, nương rẫy được gác lại để chuẩn bị đón năm mới. Họ bắt đầu dọn dẹp nhà cửa, người phụ nữ trong gia đình quét dọn mọi ngóc ngách dưới sàn, dưới sân, lối vào nhà, chuồng trại,… thật sạch sẽ. Còn người đàn ông sẽ dọn dẹp ban thờ tổ tiên. Thay bát hương, lau chùi, dán giấy đỏ xung quanh, sắp xếp lại tất cả mọi thứ trên bàn thờ.
Không khí đón tết vô cùng náo nhiệt, bà con đi chợ chuẩn bị những thứ cần thiết cho một cái tết vui vẻ, sau một năm làm việc vất vả. Rộn ràng tiếng gọi nhau í ới, âm vang núi rừng. Khi màn sương còn giăng mắc, những cánh đào đương he hé nở, những người đàn ông phân công nhau mang theo dụng cụ thả lưới bắt cá; đàn bà vào rừng lấy lá dong về gói bánh, hái lá, quả trong rừng để nhuộm màu cho xôi. Người Thái thường gói bánh chưng vào những ngày 28, 29 tết. Bánh chưng không chỉ để cúng gia tiên mà còn làm quà biếu tặng cho người thân, anh em. Mọi công việc dọn dẹp nhà cửa, chuẩn bị mọi thứ cho tết đều được người Thái hoàn thành xong xuôi vào chiều 30 tết.
Với người Thái, mâm cúng là linh hồn trong ngày tết. Mâm cỗ cúng không thể thiếu xôi ngũ sắc, bánh chưng, bánh ít, móoc, rượu, thịt gà, thịt lợn, cá nướng,… Các món ăn ấy tượng trưng cho cuộc sống thường ngày của người Thái, sự hài hòa của đất trời, rừng núi. Để có được chõ xôi đồ thơm, dẻo, người Thái chọn nếp nương ngon nhất, vo sạch, ngâm nước rồi mới đồ lên. Món xôi ngũ sắc được tạo nên từ những loại lá cây, hạt, quả trong rừng cho năm màu đẹp mắt. Ngoài xôi ngũ sắc, một trong những món không thể bỏ lỡ là pa pỉnh tộp. Món ăn này được chế biến khá cầu kỳ. Cá để nướng có thể là cá trắm, cá chép… Điểm đặc biệt của món ăn là cá được mổ từ sống lưng và giữ phần bụng lành lặn, sau khi ướp gia vị sẽ được gập lại và nướng. Món pa pỉnh tộp khi chín thơm lừng, vô cùng hấp dẫn.
Ngoài những món ăn truyền thống của đồng bào Thái, trong mâm cúng tổ tiên còn có bánh kẹo, hoa quả, vải vóc, trang sức, tiền bạc,... Để có được mâm cơm cúng vai trò của “con dâu cả giữ lửa” là quan trọng nhất. Người dâu cả không chỉ chuẩn bị các món cúng, mà còn là người duy nhất được bày mâm cỗ cúng. Để nấu món cúng, bày cỗ cúng, người dâu cả trong gia đình phải mặc trang phục truyền thống của người Thái và miệng luôn nở nụ cười tươi tắn khi làm. Sau khi người dâu cả chuẩn bị, sắp đặt đồ cúng xong xuôi, các thành viên trong gia đình mỗi người một tay sẽ cùng bê và đặt mâm cúng lên trên một chiếc chiếu ngay giữa gian cúng ma nhà.
Lễ cúng mời tổ tiên về ăn tết thường là do người đàn ông trụ cột trong gia đình đảm nhận, nhưng nếu gia đình nào không biết cúng thì phải nhờ thầy cúng của bản đến cúng thay. Bài cúng thường rất dài, với nội dung kể về tình hình làm ăn sinh sống của gia đình, dòng họ trong năm qua, bày tỏ lòng biết ơn đối với tổ tiên và mời tổ tiên về ăn bữa cơm sum họp. Đồng thời xin được phù hộ sức khỏe và mùa màng bội thu cho gia đình trong năm mới. Khi cúng tổ tiên xong, người Thái dọn mâm để cả gia đình ngồi quây quần cùng ăn bữa cơm ngày tết, gia chủ sẽ là người khai rượu trước rồi mới đến các thành viên còn lại. Bên mâm cơm ngày tết đầy đủ hương vị truyền thống, các thành viên gia đình người Thái quây quần, cùng nhau nâng chén chào đón năm mới, mong mọi điều tốt đẹp, may mắn đến cho mọi người.
Trong quan niệm của người Thái nơi đây, người đầu tiên xông nhà vào ngày mùng 1 tết chính là người quyết định sự may rủi, vận mệnh của gia chủ trong năm. Chính vì vậy, họ rất e dè và kiêng lên nhà người khác vào ngày mùng 1 tết. Trẻ con cũng được dặn dò cẩn thận không được đến nhà ai chơi nếu nhà đó chưa có người xông nhà.
Một nét rất độc đáo trong văn hóa ngày tết của người Thái ở bản Mạ là vào ngày đầu tiên của năm mới, mọi người rủ nhau ra suối để gội đầu và uống nước đầu nguồn. Họ quan niệm rằng, nước là điều may mắn, đem lại sự sống, sự đầy đủ, sạch sẽ, tốt tươi. Với đồng bào Thái nơi đây, trong 3 ngày tết, họ giữ cho hương bàn thờ cháy liên tục. Và trong 3 ngày tết, họ kiêng quét nhà, giặt quần áo, tránh cãi vã, to tiếng…
Nhảy sạp, khua luống, đánh cồng chiêng, cà kheo, ném còn, đu đưa, đu quay… là những nét văn hóa và trò chơi mang đậm bản sắc bản địa nơi đây. Từ sáng mùng 1 tết, sau bữa cơm gia đình, người Thái đi đến nhà nhau để chúc mừng năm mới, cùng ăn tết. Các nam thanh nữ tú tập trung lại cùng nhau vui chơi. Trong những ngày đầu xuân năm mới, tiếng hát thiết tha, tiếng chiêng trống ngân vang rộn ràng khắp bản làng như mời gọi, khiến cho những tâm hồn dù già hay trẻ đều trở nên rộn ràng, háo hức. Từ những buổi chơi xuân với tiếng sạp, với quả còn hay tiếng khặp Thái à ơi, da diết mà nhiều đôi trai gái đã phải lòng, nên duyên.
Trong làn mưa xuân lây rây, bản Mạ đón năm mới bằng sự tĩnh tại vốn có của núi rừng và lòng người Thái. Những phong tục tết được thực hành giản dị mà trang trọng đã trở thành sợi dây bền chặt gắn kết gia đình, cộng đồng. Hồn xuân nơi thôn bản không nằm ở vẻ náo nhiệt bề ngoài, mà ở nếp sống biết nhớ nguồn cội, biết nâng niu giá trị truyền thống giữa đời sống hôm nay. Để rồi mỗi độ tết đến, mùa xuân lại thắp lên trong bản làng niềm tin về sự an hòa, no ấm, gửi trao cho du khách cảm nhận ấm áp, sâu bền về một miền văn hóa Thái giàu bản sắc - dư vị còn ngân mãi sau khi rời bước chân qua nhịp cầu treo.
A.N