Hái lộc đầu xuân nét đặc sắc trong văn hóa ẩm thực của người Thổ ở Như Xuân
Hái lộc đầu xuân nét đặc sắc trong văn hóa ẩm thực của người Thổ ở Như Xuân
LÊ ĐÌNH HIỂN
Dưới tiết trời trong lành, tươi mới sáng mùng một tết, khi đất trời rộn ràng trong ngày đầu năm mới, người Thổ ở Như Xuân lại rủ nhau lên rừng hái lộc - một phong tục đẹp đã ăn sâu vào nếp sống từ bao đời nay. Với họ, hái lộc không chỉ đơn thuần là một nghi thức cầu may mắn, sức khỏe, bình an, mong một năm mới tốt lành, mà còn là hành trình tìm về thiên nhiên, nâng niu những món quà của đất trời và mang chúng vào mâm cơm ngày đầu năm mới.
Người Thổ không hái những cành lá xanh mướt trước nhà, mà hái những nhánh rau rừng tươi non vừa vươn mình mơn mởn sau cơn mưa xuân. Ở miền rừng núi Như Xuân, nơi núi cao, đất đai tốt tươi, khí hậu trong lành, cây cỏ bốn mùa tươi tốt, những ngọn đồi ven rừng, ven suối với đủ loại rau rừng, rau đốm, rau dớn, rau tầm bóp, rau tàu bay, lá đắng… trở thành thứ lộc quý mà thiên nhiên dành tặng, được người Thổ lượm hái, đem về chế biến thành những món ăn dung dị, dân dã, thơm ngon mà đầy ý nghĩa.
Người Thổ tin rằng, thưởng thức lộc thiên nhiên ngày đầu năm là cách đón nhận sinh khí của trời đất, để cơ thể được thanh lọc sau những ngày tết tràn trề thịt cá, và để khởi đầu một năm mới trong lành, khoan khoái. Những món ăn từ rau rừng vì thế mà trở thành tâm điểm của bữa cơm sum vầy đầu xuân.
Rau đốm, với màu xanh rì và vị đắng nhẹ, mọc rải rác ven đồi, thường được luộc hoặc xào cùng nước mắm, mỡ gà. Người Thổ vẫn thường nói, cái đắng của rau đốm cũng giống như cuộc đời - “đắng trước, bùi sau”, ăn rau đốm đầu năm là cầu mong một năm mới chia sẻ, an lành.
Rau dớn - loại rau non mọc ven khe, suối, nơi dòng nước trong xanh - mang vị giòn và bùi. Chỉ cần xào nhanh với chút mỡ lợn cũng đủ làm dậy lên hương vị núi rừng. Món ăn giản dị nhưng lại là sự kết hợp hài hòa giữa thiên nhiên và bàn tay con người, chứa vị ngọt thanh khiết của đất trời. Đầu năm đến nhà chúc tết, được ngồi vào mâm cơm với đĩa rau dớn xào hoặc luộc, với người Thổ, đó là một điều may mắn.
Canh lá đắng nấu lòng gà - món canh không thể thiếu trong mâm cơm tết của người Thổ. Mùi hương thơm nồng của sả, vị chua của mẻ, đắng nhẹ rồi ngọt hậu của lá, hòa quyện với vị béo ngậy của lòng gà, tạo nên một hương vị độc đáo khó quên. Người Thổ tin rằng, ăn đắng đầu năm là để xua đi những điều không may, để cuộc sống thêm phần bền bỉ, dẻo dai như chính con người vùng núi.
Nhưng hái lộc đầu xuân không chỉ dừng lại ở chuyện ẩm thực. Đó còn là dịp để gia đình, anh em quây quần, để cha mẹ cùng con cháu bước vào núi rừng, vừa chỉ cho con trẻ cách nhận biết từng loại rau rừng, vừa âm thầm truyền lại tình yêu thiên nhiên, lòng biết ơn đối với đất mẹ, cùng sự thấu hiểu giá trị của lao động và những nhọc nhằn con người phải đối diện trước thiên nhiên. Bữa cơm đầu năm, vì thế, không chỉ ngon nhờ hương vị núi rừng, mà còn ấm áp bởi tình thân, bởi sợi dây thiêng liêng gắn kết con người với cội nguồn và với thiên nhiên.
Ngày nay, giữa guồng quay của cuộc sống hiện đại, khi nhiều phong tục xưa dần mai một, người Thổ ở Thanh Hóa vẫn giữ tục hái lộc đầu năm như một phần của bản sắc văn hóa. Những món rau rừng không chỉ hiện diện trong bữa cơm gia đình, mà vẫn được giới thiệu rộng rãi tại các nhà hàng vùng cao, như một cách mộc mạc để đưa du khách đến gần hơn với đời sống của người Thổ.
Tục hái lộc đầu xuân của người Thổ - một nét văn hóa dung dị nhưng giàu bản sắc. Mỗi bát canh lá đắng, đĩa rau dớn xào hay phần rau luộc chấm nước mắm không chỉ là món ăn, mà còn là câu chuyện, là ký ức, là sợi dây gắn kết giữa con người và núi rừng xứ Thanh. Một phong tục đẹp, một cách khởi đầu năm mới đầy ý nghĩa - nhẹ nhàng, giản dị, nhưng trầm sâu…
L.Đ.H