Người viết trẻ - Tư duy, đạo đức và trách nhiệm trong kỷ nguyên số
Người viết trẻ - Tư duy, đạo đức và trách nhiệm trong kỷ nguyên số
NHẬT HOA
Trong kỷ nguyên số, internet và mạng xã hội đang làm thay đổi sâu sắc môi trường sáng tác và cách công chúng tiếp nhận văn học nghệ thuật. Một bài viết có thể lan truyền chỉ trong vài giờ, kéo theo những luồng phản hồi đa chiều, tích cực có, cực đoan có. Bên cạnh cơ hội tiếp cận công chúng rộng rãi, không gian ấy cũng đặt người viết trước ma trận thông tin nhiễu loạn, nơi ranh giới thật - giả, đúng - sai, tốt - xấu nhiều khi bị làm mờ. Vì vậy, “sức đề kháng” tư tưởng trở thành yêu cầu cần thiết đối với người viết trẻ hiện nay. Khi người cầm bút có bản lĩnh chính trị vững vàng, vốn văn hóa cùng khả năng nhận diện, sàng lọc thông tin, họ sẽ không dễ bị cuốn theo những quan điểm lệch lạc hay xu hướng sáng tác dễ dãi, cực đoan. Đó cũng chính là “lá chắn” tinh thần quan trọng, góp phần giữ gìn các giá trị Chân - Thiện - Mỹ và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
“Sức đề kháng” tư tưởng - yêu cầu tất yếu trong môi trường số
Bước vào thời đại công nghệ số, người viết trẻ đang đứng trước những điều kiện sáng tạo mới, khác biệt so với các thế hệ trước. Thế hệ cuối 9X và 2K hay còn gọi là “Gen Z” hiện nay có khả năng tiếp cận nhanh với tri thức, công nghệ và các xu hướng văn hóa, nghệ thuật mới. Không chỉ sáng tác, nhiều người trẻ còn tham gia xây dựng, chia sẻ nội dung trên các nền tảng số như facebook, instagram, tiktok..., qua đó hình thành phong cách và tiếng nói cá nhân. Môi trường số mở ra cơ hội đổi mới tư duy nghệ thuật, mở rộng không gian giao lưu và tiếp cận công chúng. Tuy nhiên, cùng với đó là yêu cầu ngày càng cao về khả năng kiểm chứng thông tin, chọn lọc giá trị và giữ vững định hướng thẩm mỹ. Đặc biệt, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số đang đặt người viết trẻ trước nhiều thách thức mới trong việc giữ gìn bản sắc sáng tạo và trách nhiệm nghề nghiệp.
Trong số những tác động đó, sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI) đang ảnh hưởng ngày càng rõ nét đến hoạt động văn học nghệ thuật. AI mở ra những phương thức hỗ trợ sáng tác, quảng bá và lưu trữ tác phẩm hiệu quả, góp phần mở rộng không gian tiếp cận công chúng và đổi mới hình thức biểu đạt. Tuy nhiên, việc lạm dụng AI có nguy cơ làm mờ ranh giới giữa sáng tạo và sao chép, ảnh hưởng đến tính độc đáo, chiều sâu tư tưởng và giá trị lao động nghệ thuật đích thực. Văn chương trước hết vẫn là tiếng nói của tâm hồn, của trải nghiệm sống và trách nhiệm công dân; vì vậy, AI chỉ có thể là công cụ hỗ trợ chứ không thể thay thế vai trò chủ thể sáng tạo của người cầm bút.
Trong bối cảnh ấy, “sức đề kháng” tư tưởng trở thành một yêu cầu không thể thiếu đối với người viết trẻ. Đó không phải là phẩm chất có sẵn, mà được bồi đắp lâu dài về lý luận, tri thức, vốn sống, văn hóa đọc và cả đạo đức nghề nghiệp. Khi có nền tảng ấy, người viết mới đủ tỉnh táo để tiếp nhận cái mới, phân biệt giá trị bền vững với những trào lưu nhất thời, từ đó giữ được bản lĩnh sáng tạo và định hướng thẩm mỹ của mình.
Việc xây dựng “sức đề kháng” tư tưởng cho đội ngũ người viết trẻ cũng chính là yêu cầu cụ thể hóa các quan điểm, chủ trương lớn của Đảng về phát triển văn hóa và con người Việt Nam. Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07-01-2026 của Bộ Chính trị đã nhấn mạnh yêu cầu phát huy mạnh mẽ giá trị văn hóa, sức mạnh con người như một nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển nhanh và bền vững. Trong khi đó, Nghị quyết số 17-NQ/TU ngày 4-7-2024 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Thanh Hóa về tiếp tục xây dựng, phát triển văn hóa và con người Thanh Hóa trong thời kỳ mới cũng đặt ra nhiệm vụ xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, bồi đắp lý tưởng, nhân cách, bản lĩnh cho thế hệ trẻ, trong đó có đội ngũ văn nghệ sĩ và người cầm bút trẻ. Những định hướng ấy không chỉ khẳng định vai trò của văn học nghệ thuật trên mặt trận tư tưởng, văn hóa mà còn cho thấy yêu cầu cấp thiết phải nâng cao bản lĩnh chính trị, ý thức trách nhiệm xã hội và năng lực “miễn dịch” trước các luồng thông tin sai lệch, lệch chuẩn trong môi trường số hiện nay. Khi người viết trẻ giữ được nền tảng tư tưởng vững vàng, gắn bó với thực tiễn đời sống và các giá trị văn hóa dân tộc, mỗi tác phẩm sẽ không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn góp phần lan tỏa những giá trị tích cực, củng cố niềm tin, khơi dậy khát vọng phát triển quê hương, đất nước trong thời kỳ mới.
Những yêu cầu ấy không chỉ đặt ra trên bình diện lý luận mà còn thể hiện rõ trong thực tiễn sáng tác của đội ngũ người viết trẻ hiện nay. Cùng với sự vận động của đời sống văn học đương đại, lực lượng sáng tác trẻ xứ Thanh đang có nhiều chuyển động tích cực. Nhiều cây bút trẻ như Phạm Văn Dũng, Phạm Tiến Triều, Ngân Hằng, Thy Lan, Mai Hương, Phong Lan, Kiều Thu Huyền, Bùi Xuân Tứ, Vũ Tuyết Nhung, Lê Thị Đáng, Mai Hạnh Lê, Trần Đoan Trang, Nguyễn Hải, Bùi Hương Thảo, Đình Giang, Lê Đình Trung, Lê Ngọc Sơn,… đang từng bước trưởng thành về nghề, khẳng định dấu ấn riêng, góp phần làm phong phú diện mạo văn học nghệ thuật xứ Thanh.
Đi vào thực tiễn sáng tác, có thể nhận thấy nhiều cây bút trẻ xứ Thanh hôm nay đang có xu hướng trở về với đời sống quê hương và chiều sâu văn hóa bản địa như một cách giữ gìn căn cước sáng tạo. Từ miền biển Hậu Lộc, Hoằng Hóa đến miền núi Lang Chánh, Bá Thước, Quan Hóa, Quan Sơn, Mường Lát…, đời sống lao động, phong tục, tiếng nói, ký ức cộng đồng cùng những đổi thay trên quê hương đang trở thành nguồn chất liệu quý giá của nhiều trang viết trẻ. Không ít cây bút lựa chọn khai thác những vẻ đẹp bình dị và bền bỉ của con người xứ Thanh: người giáo viên bám bản, người đảng viên nơi biên giới, người giữ nghề truyền thống hay những người dân đang lặng thầm góp sức đổi thay quê hương… Các tác giả trẻ đã rời khỏi lối viết quá chú trọng kỹ thuật hay cảm xúc bề mặt để trở lại với trải nghiệm thực tế đời sống. Có những trang viết chưa thật sắc sảo về nghề nhưng vẫn giữ được sự chân thành, hơi thở của đất và người Thanh Hóa.
Bên cạnh đó, nhiều cây bút trẻ cũng quan tâm đến những vấn đề của đời sống đương đại như chuyển đổi số, chính sách dân tộc, phát triển du lịch cộng đồng, bảo vệ môi trường và những biến đổi trong đời sống tinh thần của con người trước nhịp sống hiện đại. Dù cách tiếp cận và thể hiện còn khác nhau, nhiều tác phẩm vẫn thể hiện rõ nỗ lực bám sát thực tiễn, hướng tới các giá trị nhân văn và trách nhiệm xã hội. Đây là tín hiệu đáng mừng, cho thấy người viết trẻ đang từng bước tìm kiếm tiếng nói riêng trên nền tảng văn hóa quê hương và những vấn đề của cuộc sống hôm nay.
Tuy nhiên, bên cạnh những tín hiệu tích cực, vẫn còn một bộ phận người viết trẻ thiếu ổn định trong định hướng sáng tác, dễ chạy theo hiệu ứng nhất thời hoặc còn lệ thuộc vào AI. Khi thiếu vốn sống và trải nghiệm thực tiễn, tác phẩm dễ mất đi dấu ấn cá nhân và chiều sâu tư tưởng. Đây là thách thức đặt ra đối với quá trình xây dựng bản lĩnh nghề nghiệp và “sức đề kháng” tư tưởng của người cầm bút trẻ hiện nay.
Để người viết trẻ đi đường dài với văn chương
Các quan điểm sai lệch hiện nay không còn xuất hiện một cách đơn giản mà ngày càng tinh vi, núp bóng dưới nhiều hình thức như “tự do sáng tạo tuyệt đối”, phủ nhận giá trị truyền thống, xuyên tạc lịch sử hoặc đề cao lối sống thực dụng, lệch chuẩn. Cùng với sự phát triển của không gian số và trí tuệ nhân tạo (AI), các thông tin, sản phẩm văn hóa mang nội dung lệch lạc có thể được tạo lập và lan truyền với tốc độ nhanh hơn, khiến việc nhận diện đúng - sai, thật - giả trở nên khó khăn hơn, dễ tạo ra những “nhiễu động” trong đời sống tiếp nhận văn học.
Trong bối cảnh đó, người viết trẻ nếu thiếu bản lĩnh và khả năng tự sàng lọc rất dễ bị cuốn theo những xu hướng nhất thời hoặc lệ thuộc vào các công cụ hỗ trợ sáng tác, làm giảm chiều sâu tác phẩm. Để đội ngũ sáng tác trẻ đi đường dài với văn chương, rất cần những giải pháp đồng bộ nhằm xây dựng bản lĩnh nghề nghiệp và nền tảng tư tưởng vững chắc. Trước hết, cần nâng cao nhận thức chính trị, nền tảng văn hóa và đạo đức, trách nhiệm xã hội cho người viết trẻ thông qua các lớp bồi dưỡng lý luận, tọa đàm nghề nghiệp, trại sáng tác và những chuyến đi thực tế cơ sở. Chính sự lặn ngụp vào đời sống, gặp gỡ những con người cụ thể ở vùng sâu, miền biển hay biên giới… sẽ mang lại cho người viết trẻ thêm nhiều trải nghiệm mà sách vở hay mạng xã hội không thể thay thế. Trong môi trường số hiện nay, người cầm bút trẻ cũng cần được trang bị kỹ năng số, khả năng kiểm chứng thông tin, nhận diện tin giả, hiểu biết về trí tuệ nhân tạo và đạo đức sử dụng AI trong hoạt động sáng tác. Quan trọng hơn là hình thành ý thức làm chủ công nghệ thay vì lệ thuộc vào công nghệ, để người viết trẻ vừa thích ứng thời đại, vừa giữ vững bản sắc sáng tạo, trách nhiệm xã hội.
Tại Thanh Hóa, Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh đang trở thành điểm tựa quan trọng đối với văn nghệ sĩ, nhất là lực lượng sáng tác trẻ. Hội luôn chú trọng phát hiện, bồi dưỡng và tạo nguồn lực kế cận cho văn học nghệ thuật tỉnh nhà, góp phần nâng cao bản lĩnh, trách nhiệm của đội ngũ văn nghệ sĩ trẻ. Những năm gần đây, Hội đã cử một thành viên trong Ban Chấp hành Hội theo dõi và phụ trách mảng văn học trẻ và nhà trường; thường xuyên tổ chức các lớp bồi dưỡng, tọa đàm nghề nghiệp, trại sáng tác; đồng thời lựa chọn những gương mặt triển vọng tham gia các lớp tập huấn, bồi dưỡng của Trung ương. Mới đây, Hội đã tổ chức thành công Trại sáng tác trẻ năm 2025 tại Hậu Lộc (tỉnh Thanh Hóa) thu hút hơn 30 học viên là giáo viên, học sinh, sinh viên tham gia, góp phần tạo môi trường học hỏi, giao lưu và nuôi dưỡng niềm say mê sáng tạo cho thế hệ cầm bút trẻ.
Cùng với công tác bồi dưỡng, Hội Văn học Nghệ thuật Thanh Hóa thường xuyên tổ chức các đợt thâm nhập thực tế sáng tác, khuyến khích lực lượng trẻ đến với vùng sâu, vùng xa, miền núi, biên giới, miền biển để tìm hiểu đời sống và tích lũy vốn sống. Chính sự gắn bó với thực tiễn đã giúp nhiều tác phẩm có chiều sâu hơn, tránh được sự hời hợt, vay mượn hoặc lệch chuẩn trong tư tưởng. Đồng thời, thông qua các cuộc vận động, cuộc thi sáng tác và hoạt động xét tài trợ, xét Giải thưởng Văn học Nghệ thuật hàng năm, Giải thưởng Văn học Nghệ thuật Lê Thánh Tông (5 năm), nhiều tác giả trẻ đã được phát hiện, động viên và từng bước khẳng định mình. Năm 2025, cuộc thi sáng tác văn học nghệ thuật về chủ đề “Bảo tồn, phát huy và phát triển tiếng nói, chữ viết, trang phục, nghề truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số tỉnh Thanh Hóa” do Hội tổ chức đã ghi nhận sự tham gia tích cực của nhiều cây bút trẻ, tiêu biểu là tác giả Hoàng Kim Long, học sinh lớp 8B - Trường THCS Lộc Tân (xã Hậu Lộc), đoạt giải Tác giả trẻ triển vọng với truyện ngắn “Lời thề suối Cái”.
Đặc biệt, hơn một năm trở lại đây, sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đã đặt ra những yêu cầu mới đối với hoạt động sáng tác và tiếp nhận văn học nghệ thuật. Trước thực tế đó, Hội Văn học Nghệ thuật Thanh Hóa đã tăng cường công tác rà soát, thẩm định và sàng lọc tác phẩm tham gia xét tài trợ, Giải thưởng Văn học Nghệ thuật cũng như các cuộc thi, nhằm đảm bảo về bản quyền, tính sáng tạo, giá trị nghệ thuật đích thực cũng như đạo đức và trách nhiệm của người cầm bút.
Bên cạnh đó, Tạp chí Văn nghệ Xứ Thanh - Cơ quan ngôn luận của Hội Văn học Nghệ thuật Thanh Hóa, tiếp tục phát huy vai trò là diễn đàn văn học nghệ thuật của tỉnh, đồng hành cùng các tác giả trẻ thông qua việc đăng tải, giới thiệu tác phẩm, tổ chức hội nghị gặp mặt cộng tác viên, trại sáng tác và các cuộc thi văn học nghệ thuật. Tạp chí đã trở thành “vườn ươm”, nơi nâng đỡ, chắp cánh cũng như định hướng sáng tác cho nhiều cây bút trẻ trên hành trình sáng tạo; đồng thời chú trọng công tác biên tập, lựa chọn và giới thiệu tác phẩm theo hướng đề cao chất lượng và trách nhiệm nghề nghiệp của người viết.
Các thiết chế văn học nghệ thuật ở địa phương cũng góp phần định hướng thẩm mỹ, khuyến khích sáng tác gắn với đời sống và văn hóa xứ Thanh; đồng thời tạo ra môi trường nghề nghiệp lành mạnh để người viết trẻ được học hỏi, đối thoại và trưởng thành. Sự đồng hành, chia sẻ của các văn nghệ sĩ đi trước đã giúp người viết trẻ giữ được sự tỉnh táo, bản lĩnh và tinh thần lao động nghệ thuật nghiêm túc.
Giữa dòng chảy nhiều biến động của đời sống hôm nay, người viết trẻ đứng trước không ít lựa chọn, với những tác động đa chiều từ môi trường số, mạng xã hội và sự phát triển của công nghệ mới. Nhưng sau cùng, điều giữ người cầm bút đi lâu với văn chương vẫn là sự trung thực với đời sống, sự tử tế trong cách nhìn con người và tình yêu quê hương, đất nước. “Sức đề kháng” tư tưởng của người viết trẻ được bồi đắp từ quá trình sống, đọc, trải nghiệm và tự soi chiếu chính mình. Khi giữ được điểm tựa văn hóa, bản lĩnh, trách nhiệm nghề nghiệp và năng lực làm chủ công nghệ, người viết trẻ sẽ không dễ bị cuốn theo những lệch chuẩn nhất thời; mỗi trang viết vì thế không chỉ phản ánh hiện thực mà còn lan tỏa những giá trị tốt đẹp và bồi đắp đời sống tinh thần xã hội.
N.H