Bản sắc xứ Thanh qua “Sông Mã ngày tôi về” của Lê Quang Sinh
Bản sắc xứ Thanh qua “Sông Mã ngày tôi về” của Lê Quang Sinh
HỮU THỈNH
Không phải đến tập thơ thứ mười ba “Sông Mã ngày tôi về”, Lê Quang Sinh mới viết về miền quê xứ Thanh của anh. Có điều ở các tập trước thì tản mạn, tùy hứng, phiến diện. Còn ở tập thơ này thì tập trung, đậm đặc, có chủ ý làm thành một hệ thống thẩm mỹ với một cấu trúc tổng thể công phu. Sông Mã ở các tập thơ trước là kỷ niệm, đến tập thơ này trở thành một biểu tượng rọi ánh sáng vào tất cả các trang sách. Lần trước là nhớ thương, lần này là tôn vinh. Tác giả đã dồn hết tài năng và tâm huyết cho một chuyến hồi hương, vừa tri ân vừa dựng lên một bức tượng đài. Các tập trước là nợ nước non, đến tập này là đền đáp quê nhà. Với một chủ đích như vậy, tập thơ này nhiều tâm tình, nhiều nỗi niềm, nhiều tâm trạng hơn các tập trước. Vì vậy mà nó đa thanh và nhiều hơi ấm:
Sông Mã ngày tôi về,
Tìm đâu vệt bã trầu sau bếp!
Cát cứ trắng cùng dòng trôi mải miết
Câu hò chiều lênh loáng mặt sông xưa.
(Sông Mã ngày tôi về)
“Bã trầu”, “cát trắng”, “câu hò”, đó là những tầng vỉa văn hóa có sức ôm chứa cả quá khứ và hiện tại, từ “sau bếp” trải miết ra đến dòng sông, từ cái cụ thể dẫn đến sự bát ngát. Tác giả chọn sông Mã cho một chuyến hồi hương và kín đáo nói đến sự bồi đắp. Tất cả từ đấy mà ra. Cũng như nói đến “bã trầu” là thầm nhắc đến mẹ. Một khổ thơ có độ dày của ý nghĩa.
Về quê là về với nghĩa tình. Vì thế ta thấy tác giả như reo lên, như vồ vập, ôm chầm lấy tất cả những gì đã làm nên yêu dấu. Quê hương như được phát hiện, khám phá tinh khôi như thuở ban đầu:
Đây rồi ánh trăng quê!
Bình yên cùng rơm rạ
Tiếng chân trâu gõ chuồng
Va dầy trong trí nhớ.
…
Ôi quê hương, quê hương!...
Bưởi vào mùa rụng trắng
Bao nhiêu mùi hương xưa
Suốt đời theo dậy sóng.
(Thơ tặng bạn)
Có bao nhiêu ý tứ trong hai chữ “Đây rồi”. Nó cho ta thấy tác giả đã từng nhớ nhung, tưởng vọng, tìm kiếm nay mới gặp cái bao ngày mong gặp. Trong tâm trạng đó, một “ánh trăng quê”, một mùi rơm rạ đã trở thành của bắt được, quý hóa vô cùng. Đọc kỹ bài “Thơ tặng bạn” tôi tự thầm hỏi: Sao thơ tặng bạn mà ít nói đến bạn thế? Tác giả không hề nhắc đến những kỷ niệm ấu thơ như người ta vẫn thường làm. Trái lại, tác giả mượn bạn để nhắc đến cái rộng lớn hơn đó là xứ sở, là quê nhà. Đồng thời cũng để khoe niềm vui của một cánh chim trước vành nôi ấm. Bài “Thơ tặng bạn” là một trong số những bài thơ khá trong tập thơ này.
Từ sông Mã biểu tượng đến những bã trầu, những rơm rạ, những tiếng chân trâu, đến cái ngọt ngào thương mến của hoa bưởi, tác giả đang dẫn ta vào thế giới bản sắc của xứ Thanh. Theo đó mọi cung bậc tình cảm cứ được tấu lên mãi kịp với những rung động của nhà thơ:
Một nửa nắng vàng treo đầu võng
Nửa kia cu giục giã bên đồi
Có tiếng chân người rơi trên lá
Ngoảnh ra thu rạn một góc trời.
(Chớm thu)
Dưới là thung lũng cây
Trên là vầng trán bạn
Dìu nhau về bản Đôn
Lột trời cho sương xuống.
Có tiếng sa đang cuốn
Đan màu trên vóc mai
Có mùa xuân sót lại
Miên man trên đường cày.
(Trên đỉnh Pù Luông)
Xin bạn đọc dừng lại chút ít để cùng nhau thưởng thức vẻ đẹp hai khổ thơ trên. Quả là một dụng công của tác giả như lấy “trên” đối với “dưới”, “thung lũng cây” đối với “vầng trán bạn”, “dìu nhau” đối với “lột trời”. Vậy là trong một khổ thơ, cả ba yếu tố “thiên, địa, nhân” đều có cả. Ở khổ hai, ta chú ý đến hai câu đầu “Có tiếng sa đang cuốn/ Đan màu trên vóc mai”. Thường thì người ta hay nói nhuộm màu, nhuộm xanh, nhuộm vàng... Này tác giả cất chữ “nhuộm” đi thay vào một chữ “đan”, làm một cuộc đánh tráo khái niệm mà vẫn thuận, đặc biệt làm cho câu thơ mới hẳn. Vậy nên, người ta bảo làm thơ là công việc đầu tư cho chữ, nghĩ cũng chẳng ngoa.
Trở về quê là làm theo thôi thức của nội tâm. Đó là cuộc gặp gỡ với con người, với cảnh vật, đồng thời cũng là cuộc gặp lại chính mình. Khổ thơ sau đây khó đoán tác giả đặt nó vào thời điểm nào. Mà đặt vào thời điểm nào chả được, bởi cái hồn quê ấy, cái bản sắc xứ Thanh ấy nó theo anh đi suốt cuộc đời:
Lần hồi trốn giữa thôn quê
Lá bay, sông rộng tứ bề ngổn ngang
Đem phơi đôi chữ phũ phàng
Mang về mùi cốm đa mang một đời.
(Thu cốm)
Còn lịch sử thì mới luôn luôn:
Theo dấu chân cha chiến dịch Thượng Lào
Con đến Bản Sại trong một trưa cuối hạ
Hang Co Phương nén nhang còn cháy dở
Cây si rừng thả rễ xuống nghìn năm.
(Nén nhang cho những anh hùng)
“Cây si rừng thả rễ xuống nghìn năm” là một câu thơ có sức gợi, một câu thơ hay, nó đem cái hương vị của muôn thuở phả vào khắp cả khổ thơ. Ở đây ta nghe thấy cái âm hưởng của cảnh, của chữ, đặc biệt là của tâm hồn. Âm hưởng này ta còn gặp lại một lần nữa khi tác giả về thăm mộ mẹ Tơm:
Giờ mẹ đã ngàn thu yên giấc
Dưới cát sâu là long mạch quê mình.
(Trước mộ mẹ Tơm)
Vâng, vẫn cảm hứng về lịch sử, thao thức trước một đêm trăng, tác giả sống lại với bao nhiêu câu hỏi về thời cuộc, về nhân thế, về sự thăng trầm của kiếp người. Hỏi là hỏi vậy, nhưng thấp thoáng phía sau, người đọc tinh ý đã nhận ra được câu trả lời:
Có bao nhiêu cơn bão
Đã qua một đời cây!...
Có bao nhiêu câu hỏi
Sông lúc vơi, lúc đầy.
(Ý nghĩ một đêm trăng)
Lặn sâu vào cảm xúc, tác giả viết về quê hương vừa quen thuộc vừa mới mẻ, vừa cụ thể vừa khái quát. Đó là những cung bậc của tình cảm, phảng phất một thoáng hoài cổ lại quay về rất nhanh với thực tại. Còn khổ thơ sau đây tác giả đã vượt qua những điểm nhìn quen cũ để tạo ra một hiện thực mới, một cảm thức mới, đưa người đọc từ một hình tượng cụ thể bước rất nhanh vào thế giới vô tận của trời đất:
Anh cách em một tiếng ếch gọi tình
Cái rét giêng hai luồn qua bậu cửa
Đêm thấp thỏm vài ánh đèn sương phủ
Cứ dềnh dàng như đường núi chập ba.
(Tiếng ếch rừng)
“Đường núi chập ba” là đường núi nào vậy? Là ba lần dốc trong một lần chăng? Là ba lần gập ghềnh trong một lần gập ghềnh à? Tôi không dám chắc như vậy, chỉ phỏng đoán là có thể như vậy vì có ba chữ “cứ dềnh dàng” ở trước đó. “Dềnh dàng” vì “sương phủ” nhìn không rõ đường thì hẳn rõ rồi. Còn “dềnh dàng như đường núi chập ba” thì hoàn toàn còn ở dạng đoán định. Bởi vì, xin bạn đọc chú ý đến một chữ “như” làm cầu nối giữa hai khả năng.
Một tập thơ gọi về bao tên đất, tên người từng làm nổi danh một vùng đất. Một tập thơ “nhìn lịch sử dòng dòng trên sắc lá” (Bên núi Chí Linh cảm tác). Một tập thơ ca ngợi những đổi thay dời non lấp biển của quê hương:
Bao giấc mơ không còn ở thiên đường
Biển dài rộng vẫn thấy mình chật hẹp
Mở hết lòng khao khát một đại dương.
(Khát vọng xứ Thanh)
Một tập thơ tác giả không nén nổi niềm tự hào về quê hương “Bao giấc mơ không còn ở thiên đường”. Ca ngợi quê hương như thế tưởng cũng đã hết lời và lại cũng rất là thơ.
“Sông Mã ngày tôi về” là ổn định một phong cách thơ Lê Quang Sinh? Tôi thấy đúng như vậy. Nhưng Lê Quang Sinh còn làm được nhiều hơn thế nữa. Tôi rất vui bắt gặp nhiều câu thơ thể hiện rõ một năng lực thi ca đang tự làm mới thơ mình:
- Anh cách em một tiếng ếch gọi tình
- Ta vô thức mải mê lành như lá
- Son môi treo trên cành gạo
- Ai như tiếng vó ngựa
Một trời rôn rốt chua
- Đêm thao thức tiếng sương buồn hoài cổ
Nhắc một thời chim sáo đã sang sông
- Mái nhà sàn sương búng với trăng soi
- Những giấc mơ không còn ở thiên đường
- Nhìn lịch sử dòng dòng trên sắc lá
...
Đó là cái mới của cách nhìn, cách cảm, cách nghĩ, làm cho câu thơ trở nên phức hợp, ảo hóa, kết nối những gì tưởng như không thể kết nối được. Ngoài ra, phải kể đến đội quân chữ. Đội quân chữ của Lê Quang Sinh trong “Sông Mã ngày tôi về” được tuyển chọn kỹ lưỡng hơn, trong đó có nhiều chữ quê được làm mới. Tất cả đã tạo thành một tín hiệu đáng khích lệ, góp phần làm giàu bản sắc xứ Thanh mà tác giả luôn vươn tới.
Hà Nội, 16-5-2026
H.T