Thân phận con người thời hậu chiến trong một số truyện ngắn của Hà Thị Cẩm Anh
Thân phận con người thời hậu chiến trong một số truyện ngắn của Hà Thị Cẩm Anh
PHẠM TIẾN TRIỀU
Trong số các cây bút văn xuôi dân tộc Mường đã khẳng định được tên tuổi, Hà Thị Cẩm Anh thuộc hàng những cây bút nữ tiêu biểu nhất. Các tác phẩm của bà chủ yếu viết miền đất và con người xứ Mường với một tấm lòng thương mến, trân trọng. Trong cuộc sống hiện đại hôm nay, Hà Thị Cẩm Anh luôn khao khát được lưu giữ và bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Mường, giữ mãi vẻ đẹp thiên nhiên hoang sơ như chính nó vốn có như vậy. Qua hàng loạt truyện ngắn của Hà Thị Cẩm Anh đã giúp người đọc hiểu rõ thêm về vẻ đẹp hồn hậu, nhân ái, thủy chung, giàu nghị lực và khát vọng vươn lên trong cuộc sống của đồng bào dân tộc Mường nói chung. Ở đó, người đọc không chỉ thấy được tâm hồn, tính cách, chất văn hóa của người Mường mà còn thấm thía, ám ảnh bởi thân phận những con người xứ Mường sau chiến tranh trong truyện ngắn của bà.
Viết về đề tài chiến tranh cách mạng, Hà Thị Cẩm Anh có hẳn 03/06 cuốn tiểu thuyết và nhiều truyện ngắn nói về thân phận con người thời chiến và hậu chiến. Trong khuôn khổ bài viết này, chúng tôi chỉ khảo sát và phân tích thân phận con người sau chiến tranh xuất hiện trong các truyện ngắn của nhà văn. Thông qua khảo sát các truyện ngắn của Hà Thị Cẩm Anh, chúng tôi phân tích và tập trung đi sâu vào thân phận những con người ít nhiều chịu ảnh hưởng, tác động của chiến tranh dẫn đến sự thay đổi hình dạng, tính cách, tâm hồn, toát lên nét riêng và mang góc nhìn, quan điểm nghệ thuật của nhà văn.
Trong tập truyện và ký đầu tay mang tên Người con gái mường Biện (gồm 10 tác phẩm, nhưng chỉ có 4 truyện ngắn), người đọc thực sự bị ám ảnh bởi thân phận những đứa trẻ bị ảnh hưởng bởi chất độc da cam đã trở nên dị hình, dị dạng. Đó là đứa con đẻ của Út Sam trong truyện ngắn “Câu hát xường của mẹ” sinh ra đã là một quái thai. Chồng đi chiến đấu ở mặt trận phía Nam, trong một lần về phép, hai người đã có con, sau đó người chồng hi sinh, Út Sam đã sinh nở ra đứa bé này và bị người làng Chiềng đuổi vào rừng sâu. Đứa bé chết vì không có thuốc men, bị người làng ruồng bỏ. Đó là con Cài và thằng Mật, hai đứa trẻ bị bỏ rơi vì sinh ra bất thường về hình dáng. Con Cài bị đẻ rơi thiếu tháng ở rừng sâu khi mẹ đi nương rồi bị bỏ lại vì tưởng đã chết. Thằng Mật thì sinh ra không lành lặn, lông mọc đầy người. Cả hai đứa trẻ đều được Út Sam nhặt từ trong rừng. Cô đã đem về chăm sóc, nuôi nấng và dạy dỗ đến khi lớn khôn. Dù truyện kết thúc có hậu khi những người có trách nhiệm ở làng Chiềng và dòng họ Bùi đã xin lỗi, Út Sam tha thứ cho những lỗi lầm của họ, thằng Mật được về đi học, con Cài được cha mẹ ruột tìm về,… thì người đọc vẫn bị ám ảnh vô cùng bởi những trang viết thấm đẫm nước mắt về thân phận những đứa trẻ dị biệt vì di chứng của chất độc da cam do chiến tranh để lại. Nhà văn miêu tả: “Thằng Mật giống người, nhưng cũng rất giống con Voọc con lông vàng mà mẹ nó vẫn cõng về sân nhà tôi xin chuối chín. Người thằng Mật rất nhiều lông. Mặt thằng Mật nhăn nhúm như mặt người già. Mồm nó rộng hoác, lại chìa hỉa một cái răng cửa rất to”. Viết về thằng bé con đẻ của Út Sam, Hà Thị Cẩm Anh đã gây xúc động cho người đọc khi miêu tả Út Sam sinh con: “Út Sam đẻ con trai. Thằng bé đó có đủ tay, đủ chân nhưng lại thiếu một con mắt, một bên mũi và nửa cái miệng trên cái mặt dị dạng của nó”. Nhìn thấy đứa bé, người làng Chiềng hoảng loạn, hãi hùng tưởng đó là ma lang, ma cớt. Bà mẹ chồng Út Sam đau buồn vì con trai hi sinh, cháu nội sinh ra thì dị hình, dị dạng mà sinh ra ốm chết. Mẹ con Út Sam bị người làng đuổi vào rừng sâu trong thung lũng Mụ Dạ Dần. Cả con Cài nữa cũng bị bỏ rơi vì một người mẹ đẻ thiếu tháng mà bỏ lại. Tất cả những trang viết trong truyện ngắn này đều thấm đẫm chất nhân văn. Bằng ngòi bút giàu lòng trắc ẩn, nhà văn viết về những đứa trẻ bất hạnh, vì chất độc da cam, vì sự tàn ác của chiến tranh mà chúng phải mang trên mình những dị hình, dị dạng. Qua các trang viết này, nhà văn đã phê phán sự tàn phá của chiến tranh không chỉ gây ra trong chốc lát, trong thời điểm mà nó dai dẳng qua nhiều thế hệ, làm tổn thương biết bao nhiêu con người. Đồng thời qua đó, nhà văn kêu gọi tình yêu thương con người. Đó chính là điều làm nên chất nhân ái, nhân văn trong mỗi trang viết của Hà Thị Cẩm Anh.
Viết về nạn nhân của chiến tranh, của chất độc da cam, trong truyện ngắn “Cây cội già tàn tật” - tác phẩm đoạt giải Nhất cuộc thi truyện ngắn Báo Văn nghệ năm 2004-2005 với tên gọi “Gốc gội xù xì”, hình tượng nhân vật tôi được miêu tả khá tỉ mỉ về hình dạng dị biệt của mình. Đó là một đứa trẻ sinh ra bị cả người làng đến người nhà ghẻ lạnh mà không hiểu vì sao. Chỉ đến khi nhìn thấy gương mặt mình trong cái sành đựng nước ở sàn chồ, nhân vật mới hoảng loạn với chính mình vì nhìn thấy “Con thú không có môi trên, mũi nó chỉ là hai cái lỗ rộng hoác, đen ngòm đục thủng cái khối thịt dày, xám xịt rất ngắn mà người ta quen gọi là mặt, bởi vì, ở phía trên còn có một cái đầu với những sợi tóc lơ thơ, đỏ như râu quỷ thọt chân của rừng Chuông Cò…”. Viết về nạn nhân của chất độc da cam còn có những đứa con của ông Nênh trong truyện “Đêm khua luống dành cho người chết”. Trong truyện ngắn này, nhà văn đã viết về ông Nênh và những đứa con: “Ông già rồi! Sáu mươi tuổi rồi! Lại bị nhiễm cái chất độc chết toi, chết tiệt gì đó? Con ông đứa què đứa câm”. Có thể thấy rằng, trong nhiều truyện ngắn của Hà Thị Cẩm Anh, chúng tôi nhận thấy, hầu hết các nhân vật đều là nạn nhân của chiến tranh, của chất độc da cam, của di chứng để lại với sự dị biệt về hình hài thân thể, méo mó về thể xác và chịu tác động, ảnh hưởng mạnh mẽ về tinh thần. Viết về thân phận những con người này, nhà văn đã có cách tiếp cận và phản ánh hiện thực xã hội theo cách riêng của mình. Đó là hãy nhìn vào hiện thực để phản ánh, để nói lên tiếng nói trách nhiệm và nhân văn của người cầm bút trước những số phận bất hạnh.
Trong hầu hết sáng tác của Hà Thị Cẩm Anh, nhà văn thường viết về những thân phận bất hạnh, khổ cực do hoàn cảnh chiến tranh để lại. Qua đó, nhà văn ngợi ca những phẩm chất tốt đẹp của con người. Đó là sự hi sinh âm thầm, lặng lẽ, sự thủy chung trong tình cảm con người, lòng vị tha, bao dung của con người dành cho nhau, ý thức trách nhiệm của con người trước cộng đồng xã hội. Ở đó, nhà văn vừa thể hiện được vốn sống, vốn hiểu biết, sự trải nghiệm của nhà văn trước hiện thực, vừa bộc lộ tài năng miêu tả, phân tích tâm lý, tính cách nhân vật hết sức tài tình. Nhiều nhân vật của Hà Thị Cẩm Anh để lại ám ảnh lớn đối với người đọc. Nhân vật Già Ban trong truyện ngắn “Chuyện ông già bên cầu Đại Lạn” vợ con chết trong chiến tranh, ông ở vậy, có lúc bị người đời cho là bị điên, bị tâm thần. Đó là những đứa trẻ sinh ra không lành lặn, bị người đời ghẻ lạnh (Câu hát xường của mẹ, Cây cội già tàn tật, Đêm khua luống dành cho người chết,...).
Viết về những thân phận con người thời hậu chiến, nhà văn dành nhiều tâm huyết cho những nhân vật phụ nữ éo le, bất hạnh, trong đó có những người chịu ảnh hưởng tác động của chiến tranh, những di chứng do chiến tranh để lại. Qua các trang viết này, Hà Thị Cẩm Anh đã thể hiện sự xót xa, thương cảm, là đau đớn, uất nghẹn, sự yêu thương, kính trọng, là sự sẻ chia, đối với những số phận, những hoàn cảnh, thân phận đầy đớn đau và bất hạnh của những người phụ nữ nơi xứ Mường xa xôi ấy. Trong truyện ngắn “Câu hát xường của mẹ” - nhân vật Sam chịu bao nỗi khổ đau, bất hạnh. Một người con gái xinh đẹp, hiếu thảo, đảm đang nhưng không được hưởng một hạnh phúc trọn vẹn mà cam chịu chấp nhận hoàn cảnh sống cô đơn do chiến tranh để lại: chồng hi sinh trong chiến tranh, những đứa con dị hình dị dạng, người làng ghẻ lạnh,… Đó là nhân vật vạ Cát trong “Chuyện xưa” bị rơi vào một hoàn cảnh, một bi kịch đau đớn, xót xa. Đau đớn hơn, chị lại bị chính người chồng của mình lừa gạt. Chỉ vì lòng tham mà anh ta bỏ rơi người vợ của mình. Vạ Cát đăng ký đi thanh niên xung phong nhưng không được nhận nên vạ xin vào trung đội dân quân trực chiến, trực tiếp bắn máy bay Mỹ. Tuy vậy, vạ là con người trung thực thẳng thắn, khi thấy chồng mình gian dối kê khai công trạng bắn rơi máy bay Mỹ để đi báo cáo điển hình khắp nơi thì: “Vạ Cát xăm xăm đi đến gặp Bí thư Đảng ủy xã nói tuột ra sự thật”. Nhưng vạ bị “vu oan giá họa” với tội danh “chỉ điểm” cho máy bay địch và bị bắt giam ba ngày, bị viết tới hàng chục bản tường trình. Nhưng thật tệ bạc và kinh tởm hơn chính ông Giáp - chồng vạ đã dựng lên những màn kịch trong cuộc đời vạ rồi lại giả vờ ra tay cứu vớt vạ. Hắn thuê người hãm hại, bỏ rơi chính người vợ của mình và tìm cách ve vãn, cưới con gái một quan tỉnh để tiến thân. Câu chuyện kết thúc trong sự buồn thương, đau đớn, xót xa cho thân phận người phụ nữ Mường vốn xinh đẹp, chăm chỉ, khỏe mạnh, dũng cảm, trung thực nhưng lại bị chính người chồng tàn ác, thâm độc của mình lừa lọc, tàn hại, lợi dụng, và bị đày đọa cho đến lúc chết.
Trong tác phẩm của Hà Thị Cẩm Anh còn có những nhân vật cô đơn tột cùng khi họ rơi vào bế tắc đã tìm đến với cái chết để quên đi đau khổ, tủi nhục nhưng lại không thể chết được hoặc không dám chết. Vì nếu cái chết của họ làm khổ những người thân thì họ trở thành ích kỉ. Và nếu như không thể chết được thì họ sống cam chịu, âm thầm lặng lẽ hi sinh và cống hiến. Cũng chính vì vậy, lòng trắc ẩn, sự cả tin, đức vị tha và sự hi sinh hết mình của họ - nhiều khi bị lợi dụng một cách tàn nhẫn, nhiều khi đã trả giá bằng cả cuộc đời: bị mất tên tuổi, mất danh dự, không nơi nương tựa, bị hàm oan suốt cả cuộc đời. Vạ Lủ trong “Cuộc đời bị đánh cắp” là một cô thanh niên xung phong dũng cảm, đồng thời là một y tá chiến trường. Cô có lòng tốt giúp đỡ đẻ cho một thiếu phụ sinh con trong hang đá. Lòng tốt của cô chân thành nhưng đã bị người ta phụ bạc. Chính kẻ đó lấy cắp tư trang, giấy tờ và bỏ lại cho cô đứa con trai còn đỏ hỏn. Cô hoang mang lo sợ định ôm đứa bé nhảy xuống vực tự tử. Nhưng nghe tiếng khóc xé lòng của đứa trẻ, cô quyết định bế đứa trẻ trở về quê nhà. Vừa đặt chân đến đầu làng cô đã bị bắt, bị tù đày vì bị chịu tiếng oan là đào ngũ, ăn cắp thuốc men của đơn vị. Cô chỉ kịp ấn đứa trẻ “ốm yếu hôi hám” vào tay cha già để họ nuôi đứa bé thay cô trong “nỗi đau đớn vừa xấu hổ trước hàng xóm láng giềng vì có đứa con gái hư hỏng này. Đã ăn cắp thuốc men của thương binh, đã đào ngũ, lại còn chửa hoang đem đứa trẻ không bố về nhà!”. Bố mẹ cô nuôi thằng bé trong sự nghèo khó, thiếu thốn phải đi xin từng giọt sữa cho đến khi cô ra tù. Cô đã phải ngậm đắng nuốt cay sống trong sự khinh bỉ, xua đuổi, ghét bỏ của bản mường để nuôi đứa trẻ bằng tình thương yêu của một người mẹ. Một mình cô lặng lẽ nuôi đứa trẻ bị bỏ rơi khôn lớn đến lúc nó trưởng thành, có gia đình và công việc. Thì cô lại bị phản bội một lần nữa từ chính Thịnh đứa con nuôi cô từng yêu thương, chăm sóc nó nên người.
Đọc những sáng tác của Hà Thị Cẩm Anh người đọc thấu hiểu và cảm phục trước hình ảnh những người phụ nữ Mường đảm đang, tháo vát, sống trọn nghĩa vẹn tình với gia đình, quê hương, bản mường. Nhân vật bà Xanh vợ liệt sỹ hi sinh ở Gạc Ma trong truyện “Vợ liệt sỹ” là một người phụ nữ như thế. Chồng bà Xanh hi sinh khi bà chưa kịp có con nhưng bà vẫn gắn bó với nhà chồng trong suốt 28 năm mạnh mẽ, can trường, chăm sóc cho gia đình chồng và làm kinh tế giỏi. Khi biết mình mắc căn bệnh ung thư hiểm nghèo bà vẫn lo lắng cho mọi người. Bà viết di chúc để lại cho dòng họ Bùi với sự chu đáo, vẹn toàn tình nghĩa của một nàng dâu hiếu thảo, đảm đang. Cùng với ý nguyện tro cốt của bà được rải xuống biển để bà được gặp chồng, được sum họp cùng chồng vĩnh viễn và để tận mắt nhìn thấy bọn giặc tàn ác đã giết chồng cùng các đồng đội của anh. Ước nguyện ấy đã được con cháu họ Bùi thực hiện với lòng kính trọng, yêu quý, biết ơn sâu sắc dành cho bà.
Có thể khẳng định rằng, thân phận con người thời hậu chiến trong truyện ngắn của Hà Thị Cẩm Anh hiện lên với những mảnh đời, những thân phận với hoàn cảnh éo le, bất hạnh do ảnh hưởng của chiến tranh để lại. Và từ những bi kịch trong cuộc sống, các nhân vật của Hà Thị Cẩm Anh đã biết vượt lên số phận, bi kịch cuộc đời để từ đó sáng ngời lên vẻ đẹp của tâm hồn, tính cách và những phẩm chất đẹp đẽ của con người xứ Mường. Họ luôn có khát vọng vươn lên, vượt thoát khỏi hoàn cảnh, luôn giữ cho mình niềm tin trong cuộc sống. Chắc hẳn khi đọc truyện ngắn của Hà Thị Cẩm Anh, đọng lại trong lòng người đọc là những nỗi niềm đau đáu, những xót xa, trăn trở, những sẻ chia chân thành về thân phận con người, nhất là phận con người thời hậu chiến trong mỗi trang viết thấm đẫm chất nhân văn của Hà Thị Cẩm Anh.
P.T.T