Về miền linh sơn ngàn năm đá hát (Ghi chép dự thi)
LÊ VĂN SỰ
Về miền linh sơn ngàn năm đá hát
Ghi chép dự thi
Từ trung tâm thành phố Thanh Hóa, du khách di chuyển theo hướng Quốc lộ 1A về phía Bắc, rồi rẽ vào Quốc lộ 217 đến đầu địa phận xã Vĩnh An cũ, nay thuộc xã Biện Thượng. Từ đây, theo đường Eo Cò chừng 3,5 ki lô mét sẽ đến khu du lịch Kim Sơn - Tiên Sơn. Cũng có một cách đi khác, mang theo nhiều dư vị của xứ Thanh. Từ thành phố, theo Quốc lộ 45, ghé thăm Thành nhà Hồ sau đó theo đường Quốc lộ về trung tâm huyện Vĩnh Lộc cũ rẽ trái sang Quốc lộ 217 đến cuối huyện theo đường Eo Cò vào khu du lịch… Hành trình không quá khó tìm. Với những ai lần đầu đặt chân, chỉ cần mở bản đồ số hoặc dừng xe hỏi thăm người dân địa phương - là có thể đến nơi.
Hai cung đường, hai cách đi nhưng cùng gặp nhau ở một điểm. Khu Danh thắng Kim Sơn - Tiên Sơn hiện ra với vẻ đẹp non nước hữu tình, không ồn ào mà đủ để níu chân người lữ khách. Tôi đã từng đến thăm khu du lịch Tràng An (Ninh Bình), Phong Nha - Kẻ Bàng (Quảng Bình), và nhận thấy khu danh thắng Kim Sơn - Tiên Sơn cũng mang một màu sắc tương tự. Kết cấu địa chất với những dãy núi, đầm nước và hang động, quần thể thắng tích này hiện lên vẻ đẹp nguyên sơ, trong trẻo, pha một chút vẻ đẹp huyền bí của núi rừng Thanh Hóa.
Điểm nhấn của danh thắng Kim Sơn là dãy núi đá gồm 29 ngọn phân bố rộng khắp trong một vùng đầm nước lớn. Theo Lịch sử xã Vĩnh An (tái bản bổ sung, phát hành tháng 6 năm 2025), dãy núi này được phát hiện vào khoảng năm 1511 và được nhắc lại lần thứ hai vào năm 1555 khi Mạc Kinh Điển đưa quân vào Thanh Hóa đánh nhau với quân Lê - Trịnh. Cuối thế kỷ XIX, tiến sĩ Tống Duy Tân hưởng ứng phong trào Cần Vương đã dựa vào dãy núi Hùng Lĩnh, Kim Sơn để làm căn cứ chống Pháp (1886-1892).
Dãy núi nằm men theo dọc sông Mã, uốn lượn quanh co hơn mười dặm. Không giống như những dãy núi khác trong vùng, dãy núi Kim Sơn với những ngọn núi nhọn như chiếc kích, nhìn từ xa như một tòa lâu đài. Mỗi ngọn núi đều toát lên một vẻ đẹp hùng vĩ, độc đáo, nhuốm màu u tịch của miền núi phía Tây Thanh Hóa.
Bên trong lòng dãy núi Kim Sơn có đến 5 hang động thông nhau. Nên gọi là “Ngũ linh động”. Trong đó, động Ngọc Kiều là động đầu tiên và có không gian tương đối rộng. Động dài 54 mét, rộng 17 mét và sở hữu địa hình hiểm trở. Bên trong có nhiều nhũ đá với hình thù kỳ dị, huyền ảo, mở ra một thế giới lạ lẫm cho du khách, trên vách động còn lưu lại các bài thơ chữ Hán.
Nơi sâu nhất trong động còn có hang lớn thông với ánh sáng ngoài trời, tạo nên bầu không khí trong lành, khoáng đạt. Theo lịch sử ghi lại, với vị thế và địa hình đặc biệt này, động từng là nơi đóng quân và đặt xưởng sản xuất vũ khí của ta trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp gọi là hang Nguyễn Văn Tố.
Đến với quần thể thắng tích Kim Sơn du khách đi trên những chiếc thuyền nhỏ, xuôi dòng trên những đầm nước và dần dần tiến sâu vào hệ thống hang động tuyệt đẹp ở đây. Ngoài động Ngọc Kiều, quần thể danh thắng này còn có động Kim Sơn rất đẹp.
Hang động Kim Sơn còn có tên gọi khác là động Ngọc Hồ. Chầm chậm xuôi dòng vào cửa động, sẽ bắt gặp dòng chữ “Thanh Hoa thắng tích” được Tổng đốc Thanh Hóa là Hà Đình Nguyễn Thuật cho khắc vào vách đá ngay cửa động năm 1892. Như một lời gợi mở về vẻ đẹp kỳ thú của hang động này, chờ người lữ khách đến khám phá.
Càng đi sâu vào hang động càng thấy cấu trúc động Kim Sơn rất độc đáo, chạy xuyên ngang núi như một “chiếc khoan” mềm mại và kiên nhẫn để khoan thủng cả chân núi và âm thầm đi lại trong lòng núi đá. Cửa động rộng khoảng 30 mét với hình vòm cung tự nhiên như miệng cá mở rộng, đang “nuốt trọn” từng chiếc thuyền con con của du khách. Ở lâu bên trong động, càng cảm nhận được sự mát lạnh tỏa ra từ những phiến đá bên trên. Cùng với đó là sự sắp đặt kỳ công của nhũ đá, tạo nên vẻ đẹp khó quên khi du lịch vùng đất này.
Từ thuở chăn trâu tôi đã cùng bạn bè rủ nhau cuốc bộ đến thăm “Ngũ linh động” và ngồi trên thuyền vào động Ngọc Hồ xuyên qua lòng núi đá vào các kỳ nghỉ hè.
Tôi được biết qua trang sử xã Vĩnh An, năm 1856 Hữu Quan Khanh Lê Lương Bạt Trọng đến thăm khu danh thắng Kim Sơn đã phải thốt lên bài xướng trước cảnh đẹp này:
Mây dừng mưa dứt cuối mùa thu
Đầm cạn thuyền bơi lướt nhẹ ru
Cảnh ấy trời dành: Nhân, trí hướng
Lều non mong khám mái hiến ru
Miệng non trong chứa bầu trời rộng
Mõm đá nhỏ xua đuổi nước tù
Say ngắm thù du, ngày thuở trước
Cùng leo đỉnh bước hướng ngàn du.
(Bài thơ được nêu trong 112 văn bia Vĩnh Lộc)
Từ quần thể “Ngũ linh động” theo thuyền nhẹ lướt đến chân núi đá Thung Vinh khoảng leo lên lưng chừng núi là thấy động Tiên Sơn. Nói về tên gọi động này tôi còn nhớ: Vào một buổi sáng năm 2003, nhóm Hương Nao Thanh Hóa do bác Nguyễn Quốc Chấn làm tổ trưởng có đến gặp tôi tại phòng làm việc xin được tạo điều kiện để các bác đến thăm động Hồ Công xã Vĩnh Ninh và “Ngũ linh động” xã Vĩnh An để dập các văn bia khắc trên vách động. Khi đó tôi đang là Trưởng phòng Văn hóa kiêm Giám đốc Trung tâm Văn hóa huyện Vĩnh Lộc. Tôi đã điện cho đồng chí Trịnh Tiến Dũng - Chủ tịch UBND xã Vĩnh Ninh, ông Hà Văn Phúc - Chủ tịch UBND xã Vĩnh An biết để giúp các bác ấy. Ngoài một số văn khắc trên động thấp có thể dập thuận tiện, một số văn khắc trên động Ngọc Kiều ở Vĩnh An rất cao. Tôi cử mấy đồng chí nam là Triệu Anh Dũng - đội trưởng đội thông tin, anh Lê Văn Nghiên là họa sĩ đi theo đoàn, còn chi kinh phí cho đoàn để mua luồng làm thang phục vụ nhóm Hương Nao. Trong buổi dập văn khắc còn có anh Nguyễn Đức Tuyên - Uỷ viên văn hóa xã Vĩnh An. Sau buổi làm việc về, mấy anh cán bộ phòng thông báo về phát hiện của ông Hà Tiến Dũng khi đó là Bí thư xã đoàn về một hang động ở lưng chừng núi đá Thung Vinh cách Ngũ linh động chừng 1 ki lô mét chưa được khám phá. Ông Dũng cũng báo cáo về hang động này với Đài truyền thanh huyện. Vài ba hôm sau đó, đoàn của huyện đã lên đường vào khám phá động. Đoàn gồm có ông Nguyễn Văn Bình - Trưởng Đài truyền thanh huyện làm Trưởng đoàn, đồng chí Trịnh Ngọc Chiến - cán bộ đài phụ trách ghi hình cùng hai cán bộ của đội thông tin thuộc Phòng Văn hóa; về phía xã Vĩnh An có đồng chí Nguyễn Đức Tuyên - Uỷ viên văn hóa xã và ba thanh niên địa phương tham gia hỗ trợ. Dụng cụ chuẩn bị mang theo gồm: đèn pin, dây thừng để leo lên động, máy quay hình. Tôi xin khảo tả động mà đoàn thị sát quay được như sau: Ở trước cửa động có bức tượng bằng nhũ đá trông như Phật Bà Quan Thế Âm Bồ Tát tọa thiền trên đài sen như mở ra một thế giới tiên cảnh tuyệt đẹp. Khi đi sâu vào trong động, mọi người sẽ mê hoặc trước vô số khối thạch nhũ lung linh, sắc màu đang hiện hữu như giếng Tiên, bến Tiên, hình đàn cá lượn…, thỏa thích ghi lại nhiều bức ảnh đẹp làm kỷ niệm.
Buổi trưa, đoàn được địa phương đón tiếp rất trọng thị. Theo báo cáo của cán bộ Phòng Văn hóa, trong bữa cơm tiếp đoàn, ông Nguyễn Văn Bình - trưởng đoàn đã đề xuất đặt tên động là động Tiên Sơn (nghĩa là động đẹp trên núi) và đề xuất này nhận được sự đồng thuận cao của địa phương. Và động mang tên Tiên Sơn từ đó.
Các cơ quan thông tấn, báo chí đã mệnh danh cho động Tiên Sơn là “Phong Nha thứ hai” của Việt Nam. Nhà thơ Nguyễn Minh Khiêm cũng từng nhận xét rằng, xét về hệ thống nhũ đá, động Tiên Sơn còn có nét đẹp riêng, thậm chí có phần nổi trội.
Một thời gian sau, Đài truyền thanh đã thực hiện sản xuất đĩa video giới thiệu về động, từ khâu ghi hình, viết lời bình đến lồng tiếng. Khi hoàn thành, đĩa được trình chiếu trong nhiều hội nghị của huyện, nhận được sự quan tâm, đánh giá cao của dư luận và gợi mở nhu cầu đẩy mạnh quảng bá.
Đầu xuân năm 2004, tỉnh Thanh Hóa tổ chức hội chợ tại khu vực quảng trường Lam Sơn. Trong gian trưng bày của huyện Vĩnh Lộc, đĩa video giới thiệu thắng tích Tiên Sơn được phát liên tục suốt thời gian diễn ra hội chợ, thu hút sự quan tâm của đông đảo khách tham quan.
Nhằm quảng bá rộng rãi hơn giá trị của thắng tích này, đầu năm 2005 tôi đã cùng đồng chí Nguyễn Xuân Dũng - Bí thư Huyện uỷ mang một đĩa video ra Hà Nội trao tặng bác Trương Tấn Sang khi bác đang là Uỷ viên Bộ Chính trị, Trưởng Ban Kinh tế Trung ương. Đúng như lời hẹn trong buổi gặp gỡ hôm ấy, khoảng mười hôm sau, bác Trương Tấn Sang đã về Vĩnh Lộc và trực tiếp đến Vĩnh An thăm động Tiên Sơn. Sau những sự kiện đó, khu thắng tích Kim Sơn - Tiên Sơn ngày càng được các cơ quan thông tấn, báo chí quan tâm, giới thiệu rộng rãi. Lượng du khách tìm về tham quan không ngừng tăng lên, trong đó đông đảo là các đoàn khách trong tỉnh, đặc biệt là thế hệ trẻ Thanh Hóa. Để phục vụ khách du lịch địa phương Vĩnh An đã lắp hệ thống điện vào trong động Tiên Sơn, cử người trực hướng dẫn thuyết minh cho khách. Dưới chân núi đá số gia đình đã dựng quán bán nước và bán đặc sản địa phương như củ ấu, trái cây phục vụ khách tăng lên.
Do đường lên động khó khăn khách phải leo dây, tôi bàn với ông Trịnh Ngọc Gấm khi đó là Chủ tịch UBND xã Vĩnh An làm dự án để xin kinh phí làm đường lên động. Hồ sơ dự án được UBND huyện Vĩnh Lộc đồng ý và có văn bản đề nghị. Thế rồi tôi và ông Trịnh Ngọc Gấm lên đường ra trụ sở Bộ Văn hóa - Thông tin tại 51 Ngô Quyền - Hà Nội gặp Bộ trưởng Bộ Văn hóa - Thông tin Phạm Quang Nghị và anh Lê Phấn Phong (quê xã Vĩnh Ninh - Vĩnh Lộc) lúc đó là Vụ phó Vụ Kế hoạch tài chính kiêm Thư ký chương trình mục tiêu Quốc gia Bộ Văn hóa - Thông tin gửi hồ sơ xin vốn. Chỉ một thời gian ngắn vào đầu năm 2005 địa phương nhận được 800 triệu đồng của Bộ Văn hóa - Thông tin và 250 triệu đồng của Sở Văn hóa - Thông tin Thanh Hóa trong kinh phí chương trình mục tiêu Quốc gia và kinh phí hỗ trợ tôn tạo chống xuống cấp di tích của tỉnh Thanh Hóa. Sau một thời gian do Công ty xây dựng Tân An thi công, đường lên động đã được khánh thành với 245 bậc đá. Không những vậy sau đó tỉnh Thanh Hóa hỗ trợ 4 tỷ đồng trong kinh phí giao thông nông thôn để nâng cấp đường giao thông từ Quốc lộ 217 vào động Tiên Sơn. Đường được rải nhựa thuận tiện cho xe ra vào thăm khu thắng tích với chiều dài 3,5 ki lô mét do doanh nghiệp Thông Dung - Rừng trong phố ở thành phố Thanh Hóa thi công.
Trong hành trình về thăm quần thể thắng tích này du khách nên ghé thăm chùa Linh Ứng - ngôi chùa nằm nép mình dưới chân núi đá gọi là núi Hang với địa thế tựa sơn hướng thủy, lưng chùa tựa vào núi (huyền vũ) và phía trước chùa là một đầm sen rộng lớn (minh đường), bên trong là động nước Kim Sơn xuyên qua núi đá ra sông Mã (thanh long), bên phải là núi đá Trồng (bạch hổ). Nơi đây quanh năm được bao phủ bởi hương khói lởn vởn, hòa quyện vào trong không gian u tịch, mờ ảo và dòng chảy chầm chậm, lắng đọng của thời gian. Sự hài hòa giữa cảnh vật, không gian và màu sắc khu vực chùa đã giúp cho nơi đây trở nên yên bình, đậm chất thiền tịnh.
Đứng giữa sân chùa Linh Ứng, phóng tầm mắt ra xa, cả một vùng non xanh nước biếc mênh mang mở ra, đẹp đến nao lòng. Nơi đây, con người như được lắng lại, tìm về sự bình yên nội tâm, cân bằng đời sống, để tạm quên đi bao lo toan, phiền muộn giữa nhịp sống hiện đại hối hả.
Dưới chân dãy núi đá trong khu du lịch Kim Sơn, dòng suối Ấu uốn lượn mềm mại, len qua cỏ cây với nhiều sắc màu huyền ảo. Vào mùa thu, khi những hàng cây Bặn xanh chuyển lá vàng chạy dọc ven hồ đến chân núi đá Thung Vinh càng làm cho bức tranh suối Ấu thêm phần huyền thoại. Gọi là suối Ấu vì trong lòng suối có nhiều cây củ ấu. Củ ấu nằm dưới bùn trông như sừng trâu hai đầu nhọn nhiều ú nhỏ như gai, màu đen ruột trắng, ăn rất ngon, có mùi thơm và bùi. Về nguồn gốc cây củ ấu, Giáo sư Vũ Ngọc Khánh - nhà nghiên cứu văn nghệ dân gian Việt Nam kể lại truyền thuyết: Từ xa xưa vùng đất này rậm rạp có nhiều loại quỷ đến quấy phá. Có một bà Nữ thần tên là Tác đã giúp dân. Trong một trận ác chiến, một bên là Nữ thần đứng trên núi đá, một bên là ác quỷ. Bà đã dùng những loại gai có nhiều cạnh nhọn sắc quẳng xuống để tiêu diệt loài ác quỷ. Những gai này rơi xuống đồng chiêm, suối, tạo thành cây củ ấu bây giờ.
Dòng suối Ấu về mùa thu nước trong vắt, in bóng mây trời và càng làm cho cảnh sắc đẹp đến xao động lòng người. Khi ngồi trên thuyền đi đến núi Thung Vinh thăm động Tiên Sơn lòng tôi bồi hồi nhớ đến mấy câu thơ mà tôi đã viết trong bài “Vĩnh An quê mình” được nhạc sĩ - NSND Trịnh Mạnh Hùng phổ nhạc:
Hương sen, ruột ấu thơm bùi
Thuyền nhẹ lướt mặt hồ khỏa sóng
Con sào vít cong sợi nắng
Tiếng chuông chùa đồng vọng Vĩnh An.
Vào thăm động Tiên Sơn, dưới sự dẫn dắt của hướng dẫn viên, mọi người càng lý thú và ngỡ ngàng trước màu sắc lung linh lại được ánh điện mờ ảo tô thêm vẻ đẹp của động này. Ngắm pho tượng Quan Thế Âm Bồ Tát được kết từ nhũ đá - một tay cầm bình cam lồ, một tay nâng lên như búp sen ban phát phước lành - ai bước vào động cũng thấy lòng lắng lại, nhẹ nhõm, như được gạn đục khơi trong. Men theo những bậc thang dây dẫn sâu xuống lòng động, du khách sẽ gặp Bến Tiên với làn nước trong veo, đàn cá lượn lờ dưới ánh sáng huyền ảo; du khách có thể nhấp vài ngụm nước nhỏ mát lành, dịu ngọt trong giếng Tiên để cầu may mắn, bình an. Trước vẻ đẹp nơi đây, tôi đã cảm tác những câu thơ:
… Phật Bà ngự giữa lối vào em ơi!
Đừng quên uống ngụm nước trời
Giếng Tiên thánh thót giọt rơi mát lành
Trăm ngàn nhũ đá như tranh.
Hay:
… Hãy lần xuống bậc thang dây
Tôi rưng rưng trước động này Thuỷ Cung
Nước trong, trong đến vô cùng
Xiêm y tiên nữ vẫy vùng tắm sông
Thơ tôi dậy sóng trong lòng…
Có thể nói rằng, địa thế của núi đá, hang động, đầm nước và những dòng suối đã tạo nên một màu sắc như non nước Tràng An (Ninh Bình), Phong Nha (Quảng Bình). Và dù nơi này có thể không rộng lớn, quy mô như Tràng An, Phong Nha nhưng nhũ đá đẹp hơn chắc hẳn mang đến nhiều trải nghiệm lý thú cho du khách khi đến thăm quần thể thắng tích này.
Du khách chỉ cần dành trọn một ngày để thăm thú Kim Sơn - Tiên Sơn. Ở đây du khách có thể đi thuyền nhỏ để chiêm ngưỡng các hang động, xuôi dòng trên những đầm nước và dành thời gian thưởng thức vẻ đẹp của các khối thạch nhũ trong hang động, thưởng thức những món ăn đặc sản của địa phương như: nem nướng Khang Đạo, ốc nhồi, củ ấu, thịt dê… Trong đó nem nướng Khang Đạo đã được UBND tỉnh xếp loại sản phẩm OCOP.
Với giá trị văn hóa, lịch sử của khu du lịch, Phòng Văn hóa huyện đã phối hợp với Ban Quản lý Di tích Thanh Hóa làm hồ sơ đề nghị xếp hạng Thắng tích Quốc gia và đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đồng ý theo Quyết định số 322/QĐ-BVHTTDL ngày 22-1-2009.
Ngày nay, quần thể danh thắng Kim Sơn - Tiên Sơn trở thành điểm đến nổi tiếng ở xứ Thanh. Nơi này vừa có giá trị về mặt lịch sử, địa lý, kiến tạo địa chất vừa là điểm du lịch sinh thái và văn hóa tâm linh. Nếu có dịp về Thanh Hóa, du khách nhớ ghé thăm khu du lịch này để cảm nhận một nét đẹp rất khác của xứ Thanh. Ngày 29-8-2018 UBND tỉnh Thanh Hóa đã ban hành Quyết định số 3306/QĐ-UBND công nhận thắng tích Tiên Sơn (xã Vĩnh An) là điểm đến du lịch của Vĩnh Lộc để tạo cơ sở kết nối với các vùng miền cả nước.
Hiện nay, UBND xã Vĩnh An (nay là xã Biện Thượng) đang phối hợp với Tập đoàn may mặc Tiên Sơn, thị xã Bỉm Sơn quản lý xây dựng dự án phát triển khai thác danh thắng Kim Sơn - Tiên Sơn trở thành điểm đến du lịch lý tưởng ngang tầm với Tràng An (Ninh Bình) và Phong Nha (Quảng Bình) trong tương lai góp phần thu nhập cho ngân sách của địa phương. Từ tập đoàn may mặc Tiên Sơn do ông Trịnh Xuân Lâm làm Chủ tịch, dịch vụ phục vụ khách du lịch đã từng bước đáp ứng nhu cầu của khách đến tham quan quần thể thắng tích này. Đặc biệt Tập đoàn may mặc Tiên Sơn đã cùng một số doanh nghiệp huy động từ vốn xã hội hóa nâng cấp lại con đường giao thông dài 3,5 ki lô mét từ Quốc lộ 217 vào khu quần thể thắng tích Kim Sơn - Tiên Sơn với tổng số vốn đầu tư 1,9 tỷ đồng do công ty xây dựng Tân An thi công, đường rải nhựa đã hoàn thành cuối năm 2025.
Để phát huy hiệu quả tiềm năng của khu du lịch này, ngoài phát huy thế mạnh sẵn có về sinh thái, môi trường cần khắc phục một số tồn tại mà tôi đã đề cập trong buổi làm việc với chính quyền địa phương, khi thông qua nội dung cuốn lịch sử xã bổ sung để tái bản đầu năm 2025. Trước hết, cơ sở hạ tầng khu du lịch còn nghèo nàn, cần được đầu tư nâng cấp, mở rộng. Khu vực chưa có cơ sở lưu trú đáp ứng nhu cầu nghỉ lại của du khách, vì vậy việc xây dựng nhà nghỉ để phục vụ khách là hết sức cần thiết, dù trước đó Tập đoàn may mặc Tiên Sơn đã xây dựng một số hạng mục. Bên cạnh đó, các đặc sản phục vụ du lịch chưa thực sự phong phú, cần tiếp tục được nghiên cứu, phát triển đa dạng hơn để giữ chân du khách.
Chúng ta có cơ sở để kỳ vọng khu danh thắng Kim Sơn - Tiên Sơn sẽ từng bước được xây dựng cơ sở hạ tầng, phát triển các dịch vụ du lịch, đáp ứng tốt hơn nhu cầu của du khách, từ đó, nâng tầm giá trị của danh thắng, hướng tới vị thế tương xứng với Tràng An và Phong Nha - Kẻ Bàng trong tương lai. Đây cũng là tiền đề quan trọng để thúc đẩy phát triển kinh tế du lịch địa phương, góp phần thực hiện có hiệu quả Nghị quyết 08/NQ-TW ngày 16-1-2017 của Bộ Chính trị về phát triển du lịch trở thành kinh tế mũi nhọn. Tin rằng khu danh thắng Kim Sơn - Tiên Sơn sẽ là một điểm nhấn tươi sáng trong bức tranh toàn cảnh Thanh Hóa, trên hành trình đổi mới và phát triển, từng bước hiện thực hóa khát vọng xây dựng quê hương trở thành một tỉnh kiểu mẫu như sinh thời Bác Hồ hằng mong muốn.
Vĩnh Lộc mùa xuân 3-2026
L.V.S