Tạp chí văn nghệ Xứ Thanh
Trang chủ   /   Ký   /   Lễ hội Rước nước chùa Báo Ân bên dòng Mã giang (Bút ký dự thi)
Lễ hội Rước nước chùa Báo Ân bên dòng Mã giang (Bút ký dự thi)

NGUYỄN HUY MIÊN 

Lễ hội Rước nước chùa Báo Ân bên dòng Mã giang

Bút ký dự thi

Một cơ duyên đến với tôi cách đây hai năm, khi về làng Bồng Thượng thăm nhà thờ họ Lê, tìm hiểu và giúp sắp xếp một số sắc phong của vị tiên tổ họ Lê có hiệu là Đường Công Quang Lộc. Công việc vừa xong, dù đã gần trưa, ông Lê Văn Hùng - tộc trưởng họ Lê - hồ hởi mời tôi: 
- Hôm nay đang là ngày lễ hội Rước nước ở chùa. Mời anh cùng ra xem.
Tôi theo các ông trong họ Lê ra hội. Lần đầu tiên, tôi được nhìn thấy quang cảnh hàng ngàn người dân tham gia trò diễn và xem hội. Dưới sông, thuyền rồng sặc sỡ, cờ ngũ sắc phấp phới. Trên gương mặt của mọi người ánh lên niềm hân hoan, gửi gắm ước vọng về một năm mới may mắn, đủ đầy. Tôi tự nhủ sẽ còn trở lại nơi này để tìm hiểu tường tận hơn về vùng đất và lễ hội.
Và rồi kỳ lễ hội cũng đến. Biết tôi muốn tìm hiểu về văn hóa dân gian, đặc biệt là lễ hội Rước nước chùa Báo Ân, Ban Tổ chức đã gửi giấy mời. Anh Trịnh Văn Quy, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Biện Thượng còn điện thoại dặn: 
- Chú đến sớm để kịp dự lễ đêm hoa đăng.
Cuối tháng hai âm lịch, tiết xuân còn vương, nhưng vì có năm nhuận, trời đã chuyển sang nắng nóng. Theo đường 217, chúng tôi về làng Bồng Thượng thuộc xã Biện Thượng trong khung cảnh cờ hoa rực rỡ. Biện Thượng vừa long trọng tổ chức Lễ hội Phủ Trịnh, kỷ niệm 456 năm (1570-2026) ngày mất của Minh Khang Thái Vương Trịnh Kiểm - người đã có những cống hiến to lớn, quan trọng cho sự phát triển của lịch sử Việt Nam dưới thời Lê Trung hưng. Làng Bồng Thượng nay lại náo nức tổ chức lễ hội Rước nước chùa Báo Ân, một nghi lễ Phật giáo gắn với tín ngưỡng dân gian, thu hút nhiều tầng lớp nhân dân gần xa về dự. 
Xã Biện Thượng (Thanh Hóa) được thành lập ngày 16 tháng 6 năm 2025 trên cơ sở nhập các xã Vĩnh Hùng, Minh Tân, Vĩnh Thịnh và Vĩnh An của huyện Vĩnh Lộc. Xã Biện Thượng chính thức hoạt động từ ngày 1 tháng 7 năm 2025. Tuy vậy tên Biện Thượng đã có từ xưa đó là xã Biện Thượng, (tổng Biện Thượng). Trong xã Vĩnh Hùng (cũ) được biết đến với nhiều tên gọi cổ xưa như: Biện Thượng, Bồng, Báo, Hùng Lĩnh... cùng lời ngợi ca: “Núi sông hun đúc khí hùng/ Sáo Sơn, Biện Thượng một vùng Thanh Hoa”. Nơi đây còn là đất Quý hương của các nhà chúa - chúa Trịnh trong lịch sử phong kiến: “Đất Quý hương Bồng Báo ngựa xe về”. 
Làng Bồng Thượng từ xưa tới nay xuất hiện danh nhân lừng lẫy, đó là các chúa Trịnh nổi bật là Trịnh Kiểm, Trịnh Tùng, Trịnh Sâm..., các danh sĩ: Hoàng Đình Ái, Trịnh Tuệ, Tống Duy Tân... Trong làng có các di tích lịch sử - văn hóa như: Phủ Trịnh quy mô tráng lệ; nghè Vẹt linh thiêng. Độc đáo còn có di tích Phủ Báo và chùa Báo Ân.
Chùa Báo Ân nằm ở chân núi Báo, ở vào vị trí đại long ngai, tiền đường nhìn về hướng Tây Nam, trước chùa có dòng sông Mã uốn lượn rất đỗi nên thơ. Khúc sông trước chùa còn gắn nhiều sự tích, truyền thuyết, lịch sử, các sinh hoạt văn hóa, lễ hội mang đậm tính truyền thống của cư dân nông nghiệp. Khúc sông này, xưa có bến đò gọi là đò Hoành, nay có cầu Hoành, nối hai huyện Yên Định - Vĩnh Lộc (nay là hai xã Định Tân và Biện Thượng) với nhau. Trong chùa có tháp Viên Quang 5 tầng, cao 9 mét mang trong mình nhiều chuyện kể, truyền thuyết. Các cụ già trong làng cho biết, ngoài tên gọi chùa Báo Ân, người dân trong vùng thường gọi di tích là chùa Báo, phủ Báo. Bởi bên cạnh thờ Phật, còn cả phủ thờ Mẫu Liễu Hạnh. Không ai biết đích xác lịch sử khởi dựng chùa Báo Ân, người dân địa phương tương truyền rằng, chùa Báo Ân có từ thời Lý - Trần khi đạo Phật phát triển cực thịnh ở nước ta. Ban đầu, chùa có tên gọi Lộc Sơn tự, về sau mới đổi thành Báo Ân tự, gắn liền với câu chuyện về nhà sư họ Bùi, cũng chính là người được thờ trong tháp Viên Quang. Theo nội dung văn bia “Viên Quang tháp nội bi kí” tại chùa Báo Ân được Tri huyện Minh Chính Cao Lạc Hiển Lỗ Vương soạn dưới thời vua Tự Đức. Tháp Viên Quang dựng năm 1852 do bậc tôn thiền sư Thích Thủ - hiệu Diệu Trì xây dựng. Người được thờ trong tháp, họ Bùi, tên húy Tại Tâm, hiệu Diệu Chấn vốn người huyện Thanh Miện, được một gia đình ở đất Bồng Thượng nuôi dưỡng 15 năm. Sư là người có tư chất thông minh, ông từng tìm đến vùng đất Yên Sơn thuộc tỉnh Sơn Đông (Trung Quốc ngày nay) - quê hương của Khổng Tử để tầm sư học đạo suốt nhiều năm liền. Sau đó, trở lại chùa Lộc Sơn, đổi tên thành Báo Ân tự với ý nghĩa “Điều đáng báo đáp phải báo đáp” đó là “Ân” vậy. Sinh thời, nhà sư Tại Tâm được ngợi ca là người không ngại khó, ngại khổ, dốc lòng cho việc tu tập, danh thơm xa gần đều biết.
Do hoàn cảnh chiến tranh dâu bể đổi dời, chùa, phủ Báo Ân, tháp Viên Quang bị hủy hoại. Nhưng ký ức của người dân làng Bồng Thượng, kiến trúc chùa, phủ xưa vào loại đặc sắc trong vùng, thể hiện qua những câu thơ còn truyền lại đến ngày nay: “Vui thay thú Báo Ân sơn tự/ Cảnh con con mà đủ để chơi/ Kìa cây, kìa nước, kìa đá, kìa trời/ Thuyền Bát Nhã lênh đênh trèo bát ngát/... Ai muốn coi lên núi Báo mà coi/ Đường đục, đường chạm, đường soi rành rành/ Hoa rủ tán, liễu buông mành/ Nước non Thiên trúc cung đình Bồng Lai...”. Sau khi đất nước hòa bình thống nhất, chùa Báo Ân, tháp Viên Quang được xây dựng lại trên nền đất cũ. Ngoài nét đẹp kiến trúc và cảnh sắc mê đắm lòng người, chùa Báo Ân còn chứa đựng nhiều giá trị văn hóa, lịch sử. Năm 2000, chùa Báo Ân còn được xếp hạng Di tích Lịch sử văn hóa cấp tỉnh. Theo nguyện vọng của dân làng, chùa Báo Ân khôi phục lại lễ hội Rước nước đặc sắc với những nghi lễ tâm linh - một tín ngưỡng của cư dân bên bờ sông Mã.
Đi cùng với tôi về Bồng Thượng dự lễ hội Rước nước có nhà nghiên cứu Lê Văn Sự. Anh Sự sinh ra và lớn lên ở làng Bồng Thượng. Anh nguyên là Trưởng phòng Văn hóa huyện Vĩnh Lộc. Là một người con của làng Bồng Thượng, anh rất tâm huyết với lễ hội Rước nước truyền thống. Anh Sự cho biết, năm 2005, anh cùng nghệ nhân Trịnh Thế Trung và các nhà nghiên cứu dân gian đã khôi phục lại nguyên gốc “Tiếng hát chèo thuyền trên sông trong lễ hội”. Để tìm hiểu nguyên gốc, xuất xứ lễ hội chúng tôi lần theo tư liệu chữ Hán trên văn bia tháp Viên Quang đặt trước chùa Báo Ân được tiến sĩ Đinh Công Vĩ - cán bộ Viện Nghiên cứu Hán Nôm dịch nghĩa nội dung văn bia cho biết trong tháp có phần cơ thể của sư Bùi Tại Tâm đó là những hạt Xá lỵ “... Cuối năm đó, Tại Tâm lấy nước giữa sông Mã tắm gội sạch sẽ ngồi luyện thiền 80 canh giờ sau đó tự hỏa thiêu được những viên Xá lỵ. Xá lỵ đầu tiên chứa tạm ở chùa, sau khi xây xong tháp mới để chính thức Xá lỵ lâu dài...”. Xá lỵ là một phần cơ thể của nhà sư sau hỏa thiêu còn sót lại trong sáng như ngọc. Lễ hội Rước nước chùa Báo Ân bắt nguồn từ sự tích đó.
Lễ hội truyền thống Rước nước chùa Báo Ân diễn ra trong 3 ngày từ ngày 27 đến 29 tháng 2 (âm lịch) đã thu hút đông đảo người dân cùng du khách về dâng hương, tham gia vui hội. Từ xưa trong dân gian còn lưu truyền những câu thơ: “Sườn đồi cây cỏ nhấp nhô/ Lênh đênh mặt nước, con đò ngược xuôi/ Lễ hội rước nước ai ơi!/ Thuyền rồng lướt sóng, rợp trời cờ bay...”. Lễ hội ngày nay được bắt đầu bằng chương trình văn nghệ chào mừng và nghi lễ thả hoa đăng vào tối ngày 27-2 (âm lịch). Dọc hai bờ sông Mã, đông đảo người dân đã háo hức chờ đợi đêm hội hoa đăng. Đúng hai mươi giờ, ba hồi chuông trống bát nhã vang lên cung rước Chư Tôn Đức quang lâm đàn tràng dự lễ “Đêm hoa đăng” cầu nguyện quốc thái dân an, và chào mừng lễ hội Rước nước chùa Báo Ân. Khi màn đêm buông xuống cũng là lúc ánh sáng lấp lánh của hàng nghìn bông hoa đăng (nến) hình búp sen được thắp lên trong chùa Báo Ân. Mỗi người dự lễ sẽ nâng một ngọn hoa đăng ngang trước ngực với sự cung kính. Trong không gian tĩnh lặng, mỗi người gửi gắm riêng mình những mong muốn, ước vọng tốt đẹp, và cùng nối chân nhau xuống bến sông Mã, thả trôi những ngọn đèn hoa đăng theo dòng nước. Tuy tiết trời oi bức, nhưng từng tốp người từ già trẻ, gái trai nghiêm trang cầm trên tay những chiếc đèn hoa đăng với ước nguyện mưa thuận, gió hòa, một năm làm ăn phát đạt... để rồi thả xuống dòng sông ánh sáng lung linh, lấp lánh. Những chiếc đèn hoa đăng kết lại thành từng mảng, chầm chậm trôi theo dòng sông Mã.
Sáng ngày 28 tháng 2 tiến hành lễ Rước nước, lễ khai mạc tại khuôn viên chùa Báo Ân. Mở đầu là các chương trình văn nghệ chào mừng, đón tiếp đại biểu, niệm Phật, Quốc ca, Đạo ca, dâng hoa, đọc diễn văn khai mạc, dâng hương, đánh chuông trống khai hội. Dưới sự chứng minh của Ban trị sự Giáo hội Phật giáo Tỉnh, sư trụ trì Thích Thiện Thanh dâng lời đạo từ: “Muôn nguyện  cầu cho thế giới hòa bình/ chúng sinh an lạc/ mưa thuận gió hòa/ mùa màng tươi tốt/ Bệnh tật tiêu trừ/ Oan khiên tiêu diệt/ Nam mô hương cúng dường Bồ tát...”. 
Ngay sau phần nghi lễ khai hội, đoàn rước được cử hành long trọng với cờ hoa, kiệu rước, long đình, nghi trượng, ba đòn rồng, mỗi đòn rồng có hai người khiêng chóe nước… trong tiếng chiêng trống rộn rã. Đoàn xuất phát từ chùa, tiến ra bến sông, lên thuyền di chuyển ra giữa dòng sông Mã để cử hành nghi thức cung thỉnh thủy khí. Dưới bến sông, năm chiếc thuyền hội gắn biểu tượng rồng, cắm nhiều cờ ngũ sắc, trang trí bắt mắt tên gọi khác nhau, mang một sứ mệnh thiêng liêng đó là thuyền Phật, thuyền Mẫu, thuyền cô, thuyền cậu... đã cập bến, bắt đầu cho nghi lễ Rước nước. Đoàn người nối chân nhau cùng lên thuyền. Trên thuyền đi đầu có lộng vàng cắm tinh kỳ, đặt các bình sứ để xin nước. Khi người cuối cùng đặt chân lên thuyền cũng là lúc tiếng hát chèo thuyền, tiếng nhạc cụ của phường bát âm nổi lên nhộn nhịp cả khúc sông. 
Để được xuống thuyền đi rước nước, phải là những người được phân công nhiệm vụ. May mắn thay tôi được cô Lê Thị Tú cài cho một thẻ đỏ là thành viên Ban Tổ chức lễ hội, bố trí cùng xuống thuyền Mẫu, tham gia đoàn lấy nước. Ngồi trên thuyền, hơi nước phả lên mát rượi, tôi cảm thấy trong lòng vô cùng thư thái, dễ chịu. 
Sông Mã nằm dọc theo phía Tây xã Biện Thượng; xưa có tên gọi là Tất Giang, rồi Lễ Giang. Sông Mã bắt nguồn từ tỉnh Điện Biên, chảy qua tỉnh Sơn La, rồi sang lãnh thổ tỉnh Hủa Phăn (Lào). Sau hành trình uốn lượn con sông lại trở về Việt Nam tại Tén Tằn (Thanh Hóa). Trước khi hòa mình vào biển, dòng sông đã góp phần bồi đắp nên một vùng đồng bằng xứ Thanh phì nhiêu, màu mỡ. Chảy qua đất Thanh Hóa với chiều dài hàng trăm ki lô mét, dòng sông này đã chứng kiến bao thăng trầm của lịch sử. Chỉ kể riêng đoạn chảy qua xã Biện Thượng với chiều dài hơn 10 ki lô mét từ Sóc Sơn, khe Thác qua bến đò Hoành, bến Bồng, xuôi xuống Ngã Ba Bông, nơi “Nhất thanh kê, ngũ huyện động” (Một tiếng gà gáy, cả năm huyện cùng nghe) đã có bao nhiêu sự tích, huyền tích truyền lại. Đây chính là phòng tuyến Biện Thượng của nhà Lê Trung hưng chống lại nhà Mạc, đã kéo dài lịch sử gần 400 năm nhà Lê. 
Trên thuyền chúng tôi ngồi có 12 cô thôn nữ duyên dáng trong màu áo lễ hội, đội mâm lễ, cầm chèo múa hát trên sông. Trời nước mênh mang, hai bên bờ người xem đông đúc dõi theo đoàn thuyền dưới sông. Bên tai tôi vang lên khúc hát chèo thuyền hò khoan sông Mã: “Bồng bềnh, bồng bềnh/ Trên chiếc thuyền rồng/ Tay hoa là cô bẻ lái/ Sóng to là cô vượt ghềnh/ Hò khoan!/ Ơi khoan hò khoan!/ Thuyền cô Ba Thoải/ Lượn dòng sông sâu/ Ơi khoan - khoan - hò khoan!/ Ơi khoan - khoan - hò khoan!/ Ới khoan - khoan - hò khoan!/ Đây dòng sông Mã/ Trước cảnh Bồng Tiên/ Ới khoan - khoan - hò khoan! Cô vững tay chèo/ Cho thuyền lướt sóng/ Ơi khoan - khoan - hò khoan!..”. Đoàn thuyền quay lên xuống năm vòng khu vực Bến Chùa, rồi mới ra giữa dòng nước, qua hòn đá Bàn, vượt hòn đá Ngốc để đến hòn đá Giữa, trông xa như một ốc đảo giữa dòng sông mênh mông. Tương truyền nhà sư họ Bùi xưa kia thường ra đây lấy nước. Khi thuyền dừng ở hòn đá Giữa, một người có uy tín trong làng đại diện cho người dân cắm cây nêu đã chuẩn bị sẵn từ trước xuống dòng nước. Cây nêu mang ý nghĩa đây là trời, là đất của ta - khẳng định việc chinh phục chủ quyền, cũng như khát vọng sinh sôi, nảy nở và mối gắn kết giữa con người với thiên nhiên.
Nêu đã cắm xong, tôi thấy một vị sư được giới thiệu là Thượng tọa thay mặt cho người dân làm nghi lễ “giao cảm” với thần linh, sau đó gạn sạch để lấy phần nước trong nhất (ở khu vực chỉ dấu cây nêu đã cắm, có vòng đỏ bao quanh). Trong sự niệm chú Đại bi: “Thiên thủ, thiên nhãn vô ngại đại bi...” của các sư tăng. Thượng tọa và đại diện lãnh đạo địa phương cùng múc nước đổ vào các bình sứ. Khi nước đổ đầy bình đoàn thuyền quay về theo đường cũ, các bài hát và tiếng nhạc vẫn được ngân lên trong lành giữa sáng mùa xuân. Đoàn thuyền vừa cập bến Chùa, đoàn đón rước trên bờ với đầy đủ nghi thức long trọng, cờ hoa, kiệu rước, long đình, nghi trượng, trong tiếng chiêng trống rộn rã, niềm vui hoan hỉ của đại chúng cùng rước nước về chùa. Nước lấy về được mang lên tháp Viên Quang. Sư thầy tưới xung quanh tháp với hy vọng xua tan những xấu xa, không may mắn, cầu mong điều tốt đẹp, cuộc sống yên vui, no đủ, thấm nhuần quần sinh. Một phần nước được đem vào chùa, phủ, dâng lên Phật, Mẫu làm lễ “mộc dục”.
Lễ Rước nước chùa Báo Ân đã đi sâu vào tiềm thức của nhân dân làng Bồng Thượng, thu hút đông đảo phật tử và khách gần xa về dự. Anh Lê Văn Sự cho biết, năm 2005, lễ hội Rước nước chùa Báo Ân được cấp kinh phí khôi phục hoàn chỉnh, được Viện Văn hóa thông tin quay hình sao lưu. Ông Trịnh Thế Trung, sinh năm 1927, (ông đã mất cách đây mấy năm), là người có công lớn trong việc khôi phục lễ hội Rước nước chùa Báo Ân được Chủ tịch nước tặng danh hiệu Nghệ nhân. Năm 2018, UBND tỉnh Thanh Hóa ra quyết định công nhận chùa Báo Ân xã Vĩnh Hùng là điểm đến du lịch. 
Ngồi trong sân chùa, tôi bắt chuyện với một cụ ông không hỏi tên: “Cụ có thấy lễ hội Rước nước ngày nay có khác khi xưa không?”. Ông nói: “Tôi nay đã 93 tuổi, là người dân làng “Bòng”, được coi lễ hội khi trước và những lần hội nay cũng không thấy khác chi mấy, chỉ khác là thuyền bơi nay gắn máy đẩy, mái chèo chỉ là biểu tượng. Sông Mã hiện nay cạn lắm, dùng sào cũng chống được, khách xa về xem hội đông hơn trước nhiều”. Ông cụ còn cho biết ngày mai còn lễ tạ an vị tại chùa và phủ. 
Lễ hội Rước nước chùa Báo Ân không chỉ mang giá trị tâm linh mà còn khơi dậy tinh thần đoàn kết cộng đồng, hướng tới đời sống tốt đạo, đẹp đời. Các trò diễn, trò chơi dân gian diễn ra sôi nổi; những mặt hàng truyền thống và ẩm thực địa phương được bày bán phong phú, góp phần làm nên không khí lễ hội thêm đa dạng, hấp dẫn. Tôi đã đi dự lễ hội truyền thống ở nhiều địa phương, trong đó có nghi lễ rước nước. Có nơi dùng thuyền bơi, có nơi lội sông khênh kiệu, mục đích là lấy nước để “mộc dục” và thờ cúng. Từng làng, từng đình, đền, chùa lại có những nghi thức trò diễn khác nhau đó là cả một quá trình tổ chức, lễ tiết, lễ thức, lấy nước và biểu diễn dân ca, dân vũ, để tạo một sản phẩm trí tuệ, phù hợp với điều kiện địa phương. Tôi nhận ra, lễ hội Rước nước chùa Báo Ân là sự kết hợp giữa chùa và phủ, giữa nhân dân và Giáo hội Phật giáo, được tổ chức bài bản, quy mô, mang đậm dấu ấn văn hóa đồng nguyên Phật - Lão - Nho. Tất cả để lại trong tôi nhiều cảm xúc. Chúng tôi đã được Ban Tổ chức, đặc biệt là cô Lê Thị Tú, cán bộ văn hóa xã Biện Thượng, tạo điều kiện theo thuyền ra giữa dòng, trực tiếp tham dự nghi lễ rước nước. Bữa cơm chay nơi cửa chùa đầm ấm, thi vị, là dịp giao lưu với người dân địa phương và những vị khách từ xa về dự lễ hội.
Lễ hội Rước nước chùa Báo Ân khép lại với những tâm tư và ước vọng. Người ra về với tâm thế thanh thản, gửi gắm niềm mong một năm mới an lành, may mắn. Không chỉ là sinh hoạt tâm linh, lễ hội còn là một di sản văn hóa sống động của người dân Bồng Thượng, kết tinh những giá trị tinh thần bền bỉ qua thời gian. Từ mạch nguồn ấy, vùng đất Biện Thượng đang mở ra nhiều tiềm năng phát triển du lịch, với các điểm đến như động Tiên Sơn, nghè Vẹt, phủ Trịnh, chùa - phủ Báo Ân, kết nối cùng những điểm du lịch di sản lân cận như Thành Nhà Hồ, Ngã Ba Bông… tạo nên sức hấp dẫn riêng của một miền quê giàu truyền thống.                       

Tháng 4 năm 2026
                            N.H.M

 


Các tin liên quan

Thống kê truy cập
 Đang online: 92
 Hôm nay: 5964
 Tổng số truy cập: 17334379
Cửa sổ văn hóa

  • TẠP CHÍ VĂN NGHỆ XỨ THANH
  • Địa chỉ: Tầng 9, trụ sở hợp khối các đơn vị sự nghiệp tỉnh, đường Lý Nam Đế, Phường Đông Hương, TP. Thanh Hóa - Điện thoại: 0237.3859.400
  • Chịu trách nhiệm nội dung: Thy Lan
  • Website: tapchixuthanh.vn - Email: tapchixuthanh@gmail.com
  • Giấy phép số 187/GP-TTĐT do Cục Phát thanh, Truyền hình và Thông tin điện tử cấp ngày 26/10/2023
  • Đơn vị xây dựng: Trung tâm CNTT&TT Thanh Hóa